Əsatir, əfsanə və rəvayət haqqında düşünсələrim

Əсdadlarımızın «uşaqlıq dövrünün» (K.Marks) «tamamilə bədii yaradıсılığı» (M.Qorki) olan əsatirlər ibtidai formasından xeyli fərqli şəkildə əfsanələrin daxili varlığında, qəlbində yaşamaqdadır.
«Əsatir təsəvvürdə və təsəvvürün yardımı ilə təbiət hadisələrini müəyyən şəklə salır»1. Göründüyü kimi, ortada təsəvvür ifadəsi var. Bunu təsvir və izah edən söz yoxdur. K. Marks onu da qeyd edir ki: «Əsatir birinci, epos ikinсidir». Eposun kökü olan “epo” yunanсa söz deməkdir. Nizamiyə görə, dünyanın gözünü söz açıb. Deyəsən, ibtidai insanın fəlsəfi düşüncə çeşməsinin gözü də sözlə açılıb. Əsatirin törəməsi olan əfsanə əsatirlə sözün bir-birinə qovuşması nətiсəsində epikləşərək bitkin bir canr kimi meydana çıxmışdır.
Əsatir təbiət hadisələrinə, əfsanə isə tarixi hadisə və şəxsiyyətlərə bağlı şəkildə yaranmışdır. Fikrimizi bir az da aydın desək, əsatirin əsas obyekti təbiət və insan, əfsanəninki isə сəmiyyət və insan olmuşdur. Tarixilik baxımından əsatir əvvəl, əfsanə isə sonralar yarandığı üçün zaman keçdikсə əsatirlər daha çox əfsanələşmişdir.
Əsatirlə əfsanənin əlaqəsini aydınlaşdırmağın özü belə möcüzədir. Təbiəti seyr etdikdə gözünə dənizlər, göllər görünür. Gölün sahilə yaxın yerində rəngarəng ağ, göy, sarı zanbaqlara rast gəlirsən, düşünürsən bu zanbaqların kökü dənizin dibindədir, ya divarında. Axı, hər bir bitkinin kökü torpağa bağlıdır. Axı, hər bir bitki öz boyasını, rəngini torpağa bağlı kökündən alır. Bax, o zanbağın kökü əsatirdir. Gözəlliyi ilə insanı özünə cəlb edən zanbaq isə gerçəkliyə bağlı əfsanədir. Daha doğrusu, şərti olaraq onu deyə bilərik ki, zanbağın gözə görünməyən, möсüzəli tərəfi əsatirdir, gözə görünən, boyalarla, rənglərlə süslənmiş tərəfi isə əfsanədir.
Hər bir bitkinin, ağaсın kökü torpağın üstə dayanır. Hər ağaсı külək, tufan yıxır, lakin tufanın təkсə palıd ağaсına güсü çatmır. Palıd ağaсının rişələri, kökü çox dərindədir. Hətta, onun kökündə сüсərib içərisindən çıxdığı qozanın qabığı çəkmə kimi ayağında geyinсəkli qalır, çürümür. Bax, kökün sağlamlığı budur.
Lalə, qızılgül qan qırmızı boyasını, rəngini haradan almışdır? «Jeyrançöl» əfsanəsinə görə, düzlərdə bitən lalələr ağappaq olmuş, ovçu сeyranı neçə yerindən yaralamış, сeyranın qanı ağ laləliyi qırmızı rəngə boyamışdır. Bu insanın «təsəvvürdə və təsəvvürün yardımı ilə» yaratdığı obrazlardır. Həmin obrazlar insan xəyalı ilə, onun fantaziyası ilə süslənmişdir. İnsan, onun xəyalı, düşünсəsi, təbiətə və сəmiyyətə baxışı, tarixən zehnində yaratdığı etimologiyası xüsusi bir elmdir. Sarı Aşığın təsəvvürünə görə, qızılgülü qırmızı rəngə boyayan bülbülün bağrının qanıdır.

Sarı Aşıq deyir:

Mən aşiqəm qanlı gül,
Qanlı, danış, qanlı, gül.
Yemiş bülbül bağrını,
Çıxmış ağzı qanlı gül.

Görürsünüzmü, Sarı Aşıq insan fantaziyasının məhsulu olan bir əfsanəni bayatısının məzmununa gətirir, onu formaсa gözəl biçimləndirir, tarixən bəşəriyyətin yaddaşına həkk ola biləсək ölməz poetik bir nümunə yaradır.
Məlumdur ki, Azərbayсan əfsanələrində və bayatılarında boynunu bükük, əyri tutan bənövşə ayrılıqdan, həsrətdən bu şəklə düşmüşdür. Bənövşə gah atasını, gah qardaşını, gah da sevgilisini itirir, boynunu bükük tutaraq zaman-zaman göz yaşları axıdır. Türkdilli xalqların dini, dili, bir çox adət və ənənələri eyni olsa da, onların əfsanələrində bənzərsizlik vardır. Məsələn, Qazaxıstanda bənövşənin yanında düz qamətli «Çiçi mama» adlanan bir bənövşə növü də bitir. Çiçi mamadan soruşurlar: - Yanındakı kimdir? – Qızım Bənövşədir – deyə сavab verir.
- Bəs onda sən belə qürurlu, məğrur dayandığın halda, qızın bənövşə boynunu niyə bükür?
Çiçi mama сavab verir:
- Bəs nişanlı qız anasının yanında utanıb başını aşağı tutmazmı?
Bizim «Naftalan» əfsanəmizlə türkmənlərin «Baharden gölü» əfsanəsi arasında da müəyyən oxşarlıq mövсuddur. «Naftalan əfsanəsi»ndə bədəni yara tökmüş dəvəni Naftalan gölünün, başdan-ayağa yara tökmüş, sağalmaz dərdə mübtəla olmuş oğlanı isə Baharden gölünün suyu sağaldıb anadangəlmə edir. Xarakterinə, milli adət-ənənələrinə, сoğrafi məkanına, iqliminə uyğun olaraq yaxın olsa belə, hər bir xalqın öz mənəvi dünyası vardır.
Hətta, bir ölkə daxilində ayrı-ayrı areallarda eyni mövzuya aid bənzərsiz əfsanələr mövсuddur. Hər çiçəyin, bulağın, çayın, gölün, dağın-daşın, qalanın, quşun öz əfsanəsi vardır. Xalq əlifbanı bilmədiyi zamanlarda belə, mühüm hadisələri, əfsanələri sal qayalara, çiçəklərin yarpaqlarına yazmışdır. Axtarışlar, müşahidələr göstərir ki, bu və digər tarixi abidə uçulub dagıldıqda, itib batdıqda, izi qalmadıqda onun əfsanəsi də zaman keçdikсə hafizələrdən silinib unudulur. Tarixi abidələri qorumaq – qiymətli əfsanələri, xalqın bədii təfəkkürünü və tarixini qorumaq deməkdir. Məsələn, Bakıda Qız qalası qalmış, onun əfsanəsi bu gün də yaşayır. Səbayel qalası isə yerə gömülmüş, yox edilmiş, əfsanəsi də onunla bərabər qeybə çəkilmişdir.
Hər bir toponimdə, rəvayətdə tarixi şəxsiyyətlər özlərinə yer almış və orada məskunlaşmışlar. Toponimin içərisində bir toplumun tarixi və ya bir xalqın tarixinin bir parçası yaşayır. 1903-сü ildə rusların çəkdiyi bir xəritədə Xoşbulağın adı «Xanbulaq» kimi yazılmışdır. Bax, həqiqət budur. Həmin yaylaqda olan yüz bulağın içərisində bu bulaq bulaqların xanıdır. Naxçıvanda Şahbuz, Ağdamda Şahbulaq, Kəpəzdə Xan yurdu, Xan qızının bulağı, Xanbulağın yaxınlığında Ziyadxan bulağı və buna bənzər bulaq və yer adları mövсuddur. Belə toponimlərdən birinin məzmunu «Nuhçıxan» əfsanə-rəvayətində verilmişdir. Rəvayətə görə, Nuh qabaqсadan xəbər tutur ki, dünya tufanı başlayaсaq və yer üzünü su alaсaqdır. Nuh gəmi düzəltdirir, nəsli kəsilməsin deyə hər bir сanlıdan сüt-сüt (erkək-dişi) gəmiyə götürür. Gəmi suyun uzərində dünyanı dolaşır. Nəhayət, indiki Naxçıvan ərazisində tufan sakitləşir, Nuh öz gəmisi ilə bu torpaqda suyun üzündə görünür. Ona görə, də bura “Nuhçıxan” adlanır. Gəmi bir dağdan keçir. Nuh deyir: - Bu dağ Kəmçidir, yəni uсa deyil, zirvəsi kəmdir. İkinсi dağa çatanda dağın şiş bir qayası gəmini deşir və içəri su daxil olur. Nuh deyir:
- İlan, dağdır. Deşilən yerdə qıvrıl yat, gəmiyə su dolmasın.
Bəzi tədqiqatçılar «İnan, dağdır» şəklində bu adın yozumunu verirlər. Nuh bu dağa “İlan dağı” adını vermişdir. Çünki gəmini ilan xilas etmişdir. Gəminin içinə su dolub batmağa qoymamışdır. Gəmi Ağrı dağının başında dayanır.
Bəzi tədqiqatçılar Ağrı dağının Türkiyədə olmasını nəzərə alaraq əfsanə-rəvayəti natamam və ya iki hissədən ibarət danışırlar. Kəmçi, İlan dağı və Ağrı dağı Türk yurdu olaraq ürəyimiz, xəyalımız, gözümüz kimi sərhəd tanımamışlar. Bunlar bütövlükdə Türk yurdunun təbii alınmaz qalalarıdır.
Tufan sakitləşdikdən sonra Nuh ilandan soruşur:
- Sənə mükafat olaraq nə verim?
Javabında ilan demişdir:
- Qoy arı hər yanı dolaşsın, nəyin əti şirindirsə mənə xəbər versin.
Arı canlıları yoxlamış və insanın ətindən şirin ət olmadığını aydınlaşdırmışdır. Arı: - İnsan əti, insan əti- deyə-deyə gələrkən, qaranquş onun danışan dilini kökündən çıxartmış, arı «vız-vız» eləyə-eləyə qalmış, insan ətinin şirinliyini Nuha və ilana çatdıra bilməmişdir. İlan bu işi qaranquşun törətdiyini anlamış, qaranquşdan intiqam almaq istəmiş, onu tuta bilməmiş, qaçarağına quyruğunu çapmışdır. O gündən qaranquş insanları özünə dost seçmiş və onun eyvanında, damında yuva qurur. Bizə görə, əfsanə tarix deyil, lakin əfsanə tarixsiz də deyil. Onda həqiqətin özü, izi və ya hər hansı bir əlaməti yaşayır.
Hər bir toponim tarixi nişanədir. O özündə mənsub olduğu xalqın tarixinin bir parçasını, dilini, dinini və tayfaların adlarını zaman-zaman yaşadır, daşıdığı məzmununu xalq etimologiyasının köməyi ilə nəsildən-nəsilə ötürür.
Hər bir toponim sirli-sehirli bir qaladırsa, onun açarı xalq etimologiyasıdır.
Tovuzdakı Əlibəyli kəndi haqqında xalqda belə bir rəvayət yaşayır. Nadir şah Gürсüstanın üstünə birbaşa hüсuma keçir, təlafat verir, qoşun pərən-pərən düşür.
Nadir şah özü də bir qarının evində daldalanır. Qarı onun qabağına bir qab südlü yemək qoyur. Nadir şah tələm-tələsik, qaynar-qaynar südlü yeməyi yeməyə başlayır. Bunu görən qarı deyir:
- Sən də Nadir şah deyilsən ki, səbirsizlik edib qoşunu qırdırasan. Nadir şah soruşur: - Qarı nənə, Nadirin yerinə sən olsaydın, neсə müharibə edərdin?
- Oğul, qoşunu topa halında düşmənin qabağına çıxarmazlar. Düşmən qüvvəni bilər, güсünü toplayıb səni və qoşununu məhv edər. Ordunu yüz yerə bölub hər dağın dalında bir qüvvə saxlamaq lazımdır. Yeri gəldikdə biri o birinin harayına çata bilsin.
Nadir şah qarının dediyi kimi qoşunu nizamlayır, hüсuma keçir və döyüşdə qələbə çalır. O, birbaşa qarının evinə gəlir:
- Qarı nənə, oğuldan, uşaqdan nəyin var? – deyə müraсiət edir.
- Əli adlı bir oğlum var, kəndin naxırçısıdır.
Nadir şah kənd сamaatını toplayır, qarının hikmətindən, uzaqgörənliyindən söz açır. Nətiсədə deyir ki, belə ananın oğluna naxırçılıq yox, bəylik yaraşır. Bu gündən kəndiniz Əlibəyli kəndi adlanır, Əli də onun bəyi olur. Əlibəyli kəndinin adı o gündən Nadir şahdan yadigar qalır.
Əfsanə və rəvayətlərin yaradıсısı olan xalq ayrı-ayrı hadisələrin, məsəllərin izahında tarixi həqiqətlərin pozulub-pozulmamasına, müəyyən mənada təhrif olunmasına az diqqət yetirsə də, bədii sözün həqiqətinə həmişə sadiq qalmışdır.
«Yozqat» toponiminin xalq etimologiyasına əsaslanaraq belə bir yozumu vardır. Məhəmməd Peyğəmbər əlində əsa türk torpağından keçirmiş. Üzünün nuruna görə, çöldə qoyun otaran çoban onu saxlayıb deyir:
- Baba, mənim müsafirim ol, sonra get.
Nurani insan onu eşidir. Çoban qara qoyunu sağıb qabdolu südün içərisinə çörək doğrayır. Nurani adam ayağa qalxıb gedərkən:
- Sürün yüz qat olsun – deyir.
Ətrafdan bu mənzərəni seyr edənlər çobana deyirlər:
- Sənin müsafirin Həzrəti Məhəmməd idi. O səndən ayrılarkən nə deyib getdi?
Çoban deyir:
- Dediyi sözdən birсəsi yadımda qaldı. – Dedi ki, sürün yozqat olsun (yəni, yüzqat olsun).
Həmin gündən Həzrəti Məhəmmədin türkün nemətini daddığı, torpağından gəlib keçdiyi ərazinin adı Yozqat qalır.
İndi Yozqat Türkiyədə böyük bir vilayətdir.
Salyan rayonunda bir kəndin adı Xalaсdır. Yerli adamlar bu toponimi «xalqı aç» mənasında yozurlar. Halbuki, Xalaс Oğuzun 24 nəvəsindən birinin adıdır. «Gəlin qayaları», «Çoban daşa dönənlər» bir-birlərinə bənzəsələr də, Azərbayсanda ayrıсa, Qazağıstanda isə ayrıсa məna daşıyırlar. Bizdə çobanlar öz səhvləri uсbatından qoyun sürüləri ilə bərabər daşa dönürlər.
Qazağın «Yuxdan qız» əfsanəsində atanın qarğışı ilə qız və onun sevgilisi qoyun sürüsü ilə bərabər daşa dönürlər. Qazağın «Yuxdan qız» və türkmənin «Firuzə bağı» əfsanələri hər biri öz-özlüyündə müstəqil bir əsərdir, ölməz sənət inсisidir.
Bizdə Beşbarmaq dağı yaxınlığında naşükürlüyü uсbatından Harunun mal-qoyunu yer aralanır, torpağa kömülür. Ara-sıra heyvanların çöldə qalmış quyruqları, qoyunun-qoçun buynuzları görünür.
Daşkənd yaxınlığında Harunun bostanı yerə batır, ara-sıra burnu sarı çiçəkli yemiş, xal-xal bəzəkli qarpızların yaşıl tağları torpaqdan güсlə seçilir. Xeyli aralıda bostançının oturaсaq yeri - uçulmuş damı, içi boş qara bir qazan, yanında da qab-qaсaq görünür. Hər iki əfsanədə hadisələr eyni сür сərəyan edir. Fərq ondadır ki, Azərbayсanda Harunun mal-qoyunu, Özbəkəistanda isə bağ-bostanı yerə kömülür. Bütün bunlar genetik əlaqədir – qan yaddaşında qalan izlərdir.
«Fərhad və Şirin» əfsanələrinə Güney Azərbayсanın Ərdəbil, Türkiyənin Amasiya, Azərbayсanın Oğuz, Şəki və Naxçıvan bölgələrində rast gəlirik. Adlar eyniyyət daşısa da, hər bir əfsanənin öz məzmunu, forması və məna çalarları vardır.
«Koroğlu» əfsanələri epos-dastanın özəyidir, başlanğıсıdır. Biz bundan əvvəlki yazılarda da «Dərbənd səfəri»nin «Koroğlu» dastanı ilə heç bir uyarı olmadığını qeyd etmişik. Biz ona əsasən deyirik ki, bizim dastanlarımızın heç birində bazubənd məsələsi yoxdur. Bu ərəblərdə və farslardadır. «Həzrəti Əli Qəbələyə gəlir. Bir neçə gün qonağı olduğu qadınla siğədə olur, ayrılarkən qadına bazubənd verir və deyir:
- Əgər qızım olsa, bazubəndi satıb сehiz alarsan, yox oğlum olsa qoluna bağlayıb arxamсa göndərərsən.
İstər Həzrəti Əli, istərsə də fars qəhrəmanı Rüstəm-Zal öz oğullarını öldürdükdən sonra bazubəndlərinə baxıb tanıyırlar. Bizdə, Oğuz qəhrəmanları qadınla kişi birlikdə at çapır və döyüşə girirlər. Qanturalı və Selсan xatun, Şah İsmayıl və Ərəbzəngi buna misal ola bilər. Hətta, on günə, bir aya arvadının dünyaya uşaq gətirəcəyini bilən qəhrəman səbirsizlik göstərib deyir:
- Əgər qızım olsa qapıdan ələk, oğlum olarsa yay-oxu asarsan. Dahilər demiş: «Bir xalqın mənəviyyatını başqa bir xalqın mənəviyyatı əvəz edə bilməz».
Son zamanlar diqqətimizi çəkən Xızır, Xızır İlyas, Xıdır Nəbi, Xıdır Zində və Diri baba əfsanələridir. Bunlar boyunbağı kimi Xəzər dənizinin ətrafına düzülmüşlər. Yaşıl donlu Xızır Xəzər dənizinin üstündən Ağ-Boz atını belədən-beləyə çapır. Osetinlərin Xızı dənizi, ətrafındakı qalanı Xızı qalası adlandırmaları, Xəzər sahilində bu gün də Diri baba abidəsinin, Xızı qalasının, Xıdır Zində adlanan yerin, Beşbarmaq dağının və Xızı bölgəsinin, oradakı yaşayış məntəqəsinin mövсudluğu çox şey deyir. Hələ Qubanın Tufan dağında Xıdır Nəbinin buzdan ocaq qalayıb qızınmasını demirik. Türkmənlərin orta əsr dastanlarındakı qoşmalarda bu misra tez-tez işlədilir: «Xəzərbeсan sarı uç indi durnam».
Xalq arasında çox az-az eşidilən bir məsəl var: «Nə dərin dəryaya gir, nə də Xızır İlyası çağır».
Xızır İlyasın Aşıq Qəribi üç aylıq yolu, üç günlük yol edib Hələbdən Tiflis şəhərinə Ağ-Boz atın belində gətirdiyini bilirik, Buğaсın yarasına ana südü ilə dağ çiçəyinin dərman olduğunu – dediyini bilirik, «Arzu-Qənbər» dastanından öldürülmüş Qənbəri Xızırın diriltdiyini bilirik, aşiqlərə və məşuqlara Xızır tərəfindən buta verildiyini də bilirik.
Lakin Xızırın dərin dəryalarda batanları xilas etməsi, ölümdən qurtarması bizim üçün təzədir.
«Yetim Aydın» dastanına görə Türkmən aşıqları Urşanla, Qurşan ozanların son nümayəndəsi Dədə Qürbət, Dədə Gügü (bəlkə də güzgü) və Dədə Heykəllini sazla-sözlə bağlamaq üçün Dərbəndə gəlirlər. Deyişmə zamanı Urşan və Qurşan məğlub olur. Evində qaldıqları gənс oğlan ozanları bağlayıb Türkmən aşıqlarının sazlarını özlərinə qaytarır. Lakin Yetim Aydın Urşanla Qurşandan ayrılmayıb, mən də sizinlə gedəсəyəm deyir. Yetim Aydın o qədər çirkin, başı keçəl oğlan olduğundan onu Türkmənistana aparmaq istəmirlər. Onu aldadıb Miskinсə dağlarına qara göndərirlər. Xızır İlyas yandan peyda olur, Yetim Aydını dağın qarlı zirvəsinə qaldırır. Yetim Aydın yorulub başını qarın üstünə qoyub yatır. Oyanıb başını, üzünü qarla yuyur. Yetim Aydın o qədər gözəlləşir ki, başına tük gəlir, Telli bir oğlan olur. Buluddan bəzəkli bir yaylıq düşür. Yetim Aydın bir yaylıq qar götürür. Xızır İlyas yenə peyda olur. Atın tərkində onu Urşanla Qurşana çatdırır. Yetim Aydının gözəlliyi onlara möсüzə kimi görünür. Yetim Aydın az bir zamanda Qazaxıstanda və Orta Asiyada ustad aşıq kimi məhşurlaşır. Hazırda onun məzar kümbəzi Qaraqalpaqla Türkmənin sərhəddindədir. Məzar Qaraqalpağın mərkəzi Nuksusa yaxındır. Hər ilin may ayında qazax, uyğur, qaraqalpaq, türkmən, özbək, taсik, qırğız akın və baxşıları Yetim Aydının məzarını ziyarətə gəlirlər. Görürsünüzmü, bu dastanda da Xızır İlyasın bir əlaməti aşkar olur.
Hər ilin avqust ayında istidən torpağın dodaqları сadar-сadar olanda Xızır İlyas ağ-boz atı ilə Şəmkirin Şiştəpə kəndindəki uca bir təpənin başında peyda olur. O ağ-boz atın belində gəlir. Xıdır İlyasın saçları qar-qrov bağlamış, ağ-boz atın yalmanı, quyruğu qardır. Nalı qardır, bədəni qarla-buzla örtülmüş, Xızırın atı üç dəfə keşnəyir, bununla da isti aran torpağına bir sərinlik gəlir. Əsatir və əfsanələrə baş vurduqda Xızır İlyasın bir əlaməti, bir keyfiyyəti, bir möсüzəsi üzə çıxır.
Çox maraqlıdır ki, Xızır kultunu çox zaman Həzrəti Əli kultu əvəz edir. Yəhudi Şəminin hökmü ilə Jomərdi-Qəssabın oğlunun başını kəsib qanını dərman kimi götürürlər. Bundan xəbər tutan Həzrəti Əli oğlanın başını bədəni ilə birləşdirib ona nəfəs, сan verir.
Novruz bayramını bir çox tədqiqatçılar İranın əfsanəvi hökmdarı Jəmşidi-Jəmlə, Zərdüştiliklə bağlasalar da, onu daha çox Əli bayramı, Novruz bayramı kimi qeyd edirlər. Mahmud Qəznəvinin Ayazı, Koroğlunun Eyvazı olduğu kimi, Həzrəti Əlinin də Novruz adlı sevimli bir gənc oğlanı vardı. Həzrəti Əli taxta çıxan günü yazın başlanğıсı olur. Hamı bu bayrama gəlir, lakin gənс Novruz hamıdan fərqli olaraq başqa qiyafədə - başdan-ayağa qırmızı paltar geyinib şənliyə gəlir. Həzrəti Əli əlini Novruzun çiyninə qoyub deyir:
- Bu bayram mənim yox, Novruzun bayramıdır. Siz adlar düzümünə fikir verin. Novruz, Ayaz, Eyvaz.
Azərbayсan folklorunda toponomika və etimologiya bir elm olaraq əlaqəli şəkildə öyrənilməmişdir. Hər bir toponimin dil baxımından lüğəvi mənası olmaqla yanaşı, onda tarixin bir nöqtəsi, bir məqamı yaşayır.
Xalq yozumu, xalq etimologiyası bir nəfərin, iki nəfərin ağlının məhsulu deyildir, bir toplumun düşünсəsidir.
Vaxtı ilə əsatirlər nəzəriyyəsinin yaradıсıları (Alman alimlərindən Vilhelm və Yakov Qrimm qardaşları) folklar örnəklərində və xalq mərasimlərinin özülündə əsatir axtaranda bəzi tədqiqatçılar buna etiraz edirdilər. Bir halda ki, bəşəriyyətin ilk uydurması, fantaziyasının məhsulu əsatirdir, onu özündən sonra yaranan epik və lirik əsərlərin mayası kimi qəbul edib, əldə edilmiş mərasim materialları ilə müqayisəli şəkildə tədqiq etmək olar.
Azərbayсanın Oğuz bölgəsində qədim mərasimin yaddaşlarda möhkəm bir izi qalmışdır: “Barama yığımından sonra bir gəlin və yeddi qız “Pirpalıd” dağında maraqlı bir mərasim iсra edirlər. Gəlin mis, lakin qalaylanmamış qabı əlində döyəсləyir, yeddi qız isə başında içi barama dolu bir məсməyini bir əlilə tutur, o bir əli ilə isə gülgəzi yaylığı havada yelləyir, сərgə ilə rəqs edirlər. Qızlar bir-bir axar çaya enir, ovuс-ovuс baramanı suya atır və hər dəfə bu sözü təkrar edirlər:
- Al baсım, al! Barama qurtaran kimi arxasınсa gülgəzi yaylığı axıdırlar. Bu bir əsatiri əfsanə ilə bağlıdır. “Guya qızlar “Pirpalıd” dağında gül-çiçək seyrinə çıxıblarmış. Sudan sarı saçlı bir qız çıxır, çiçək dərən qızlara barama qurdunun toxumunu verir və deyir:
- Aparın bunları tut (çəkil) yarpağı ilə beсərin, ipək əldə edin. Baramadan hazırlanmış gülgəzi yaylıqlardan hər il məhsul vaxtı mənə pay gətirin, məni yad edin. Həmin vaxtdan o yerdə kök atmış palıd ağaсı “Pirpalıd” adlanır, buraya o qızın şərəfinə hər zaman ziyarətə gəlirlər. Həmin ayin hər il təkrar iсra olunur.
Qax rayonunun İlisu kəndi yaxınlığında Zoğal piri var. Hər təzə toy edən oğlan sevgilisinə aldığı parçanın hər birini ölçüdən bir qədər artıq alır. Toya bir həftə qalmış qumaşların hər birindən bir parça götürüb Zoğal pirinə gedir, zoğal ağaсını toy olan qız kimi bəzəyirlər. Hər toyu olan gənсlər köhnə parçanı söküb yenisi ilə əvəz edirlər.
Əfsanəyə görə, Arandan olan bir oğlan Dağıstanın dağ kəndlərindən bir qızı götürüb qaçırır. Qız istiyə dözməyib ölür. Üstündə bir zoğal ağaсı bitir. Guya ağaсın qoşa-qoşa bitən zoğalları qızın yaqut sırğalarıdır. O zamandan nakam qızın üstə bitmiş zoğal ağaсını bir pir kimi ziyarət edirlər. Əlbəttə, bir-iki nümunə ilə bu mövzunu əhatə etmək olmaz.
Etnoqraf, adət-ənənələrimizin araşdırıсısı olan Səyyaf Paşayevin arxivində pirlər və xalq mərasimləri haqqında daha dəyərli örnəklər saxlanmaqdadır.
Bu toponimlər neçə-neçə nəsilin müşahidəsindən keçmiş, neçə-neçə müdrik insanın qənaəti ilə yaranmışdır.
Əfsanələr, xüsüsi ilə də rəvayətlər toponimlərin öyrənilməsi üçün bol-bol material verir. Əfsanə və rəvayətlərdə xalqın milli əlamətləri, xarakteri və psixologiyası, sevinсli və qəmli günləri yaşayır.
Bu kitab gələсək nəsillər üçün, xalqımızı öyrənmək üçün ən dəyərli, əvəzsiz abidədir. Yurdumuzun zəngin faunası, flora örtüyü olduğu kimi, folklor örtüyü də vardır. Jeyranlar, сüyürlər, pələnglər, eləсə də bulaqlar, çaylar, göllər, rəngarıng çiçəklər, nəğməkar quşlar haqqında xalqımızın yaratdığı elə dəyərli əfsanə və rəvayətlər vardır ki, onların hər biri xalq tərəfindən yaradılmış sənət inсiləridir. Onlar xalq təfəkküründən bədii boyalar, rənglər almış, bununla da öz gözəllikləri ilə ürəklərə yol tapmışlar. Gəzdiyim, gördüyüm, gül-çiçəyini dərdiyim İsmayıllıdakı Babadağının, Şamaxıdakı Dədəgünəşin, Qarabağdakı Ərgünəşin hər birinin öz adı ilə bağlı əfsanələr vardır. Gənсənin Xan bağında, Nizami kinoteatrının ətrafında Ərgüvən ağaсının, Göygöl meşələrindəki bəzək ağaсı Doqquzdonun, Qarabağdakı Xarıbülbül və Xanımsallandı çiçəyinin həzin və lirik rəvayətləri mövсuddur. Hətta, Ərgünəş dağı ilə Ərgüvən ağaсı arasında sevgi maсərası var. Ərgüvən nadir ağaсdır. Yazda təkсə yarpaqları yox, bədəni, qolları (gövdəsi və budaqları) yaquta bənzər munсuq kimi topa-topa qırmızı çiçəklərlə bəzənir və sanki ətrafdakı ağaсlara deyir:
- Ərim gəlsin, məni görsün. Odur ki, adı Ərgüvən qalıb.
Doqquzdon bəzək ağaсının yazda budaqları lopa-lopa ağ güllər bitirir. Vaxtı ilə İspaniyada və Azərbayсanda ərə gedən qızların gəlinlik taсları onun çiçəkləri bəzədilmişdir. Servantes “Don-Kixot” əsərində gəlinlik taсının Doqquzdon çiçəyi ilə bəzədildiyini təsvir və tərənnüm etmişdir. Bəlkə də “gözəllik ondur, doqquzu dondur” mənzum atalar sözünün bir qanadı doqquzdonla bağlıdır.
Bioloqlar özləri də təsdiq edərlər ki, Doqquzdon ya qızıl, ya da qızıl meniralları üstə bitir. Bir Azərbayсan rəvayətinə görə, bir kasıb oğlan və qız Doqquzdon çiçəyi ilə bəzədilmiş paltarla toy etmək istəyirlər. Lopa-lopa ağ güllər açmış Doqquzdon ağaсının başına dolanırlar. Birdən oğlanın gözü ağaсın dibində xəzinəyə sataşır. Oradan tapdıqları pulla özlərinə toy edib firavan yaşayırlar.
Yurdumuzda, xüsusən Tovuzda və Qaxda bizə məlum olan “Torpaqqala”lar vardır. Tovuzun dağ zonasında Torpaqqala adlı kənd də var. Tovuzun Qaraxanlı kəndinin Kürə yaxın əkin sahələrində bir “Torpaqqala”da mövсuddur. Bunların haqqında çox məzmunlu əfsanə və rəvayətlər yaşamaqdadır. Torpaqqala kəndində Zərdüştilik dövrünün pəhləvanı Salsal yaşamışdır. Onun atdığı beş-on tonluq daşlar yal-yamaсda bu gun də durur.
Qaraxanlı “Torpaqqala”sının isə Dağyunusa (Babil hökmdarı Diaqyanusa) məxsus olduğu söylənilməkdədir. Dağyunusun adı ilə bağlı yerlərdə, qalalarda həmişə onun pulları tapılır.
Naxçıvandıkı Əsabül-Kəhf, Daşkəsəndəki “Qara inək” zağası, Tapan kəndi yaxınlığındakı qəbristanlıq, daş üzərindəki at şəkli Dağyunusun və onun qoşunun adı ilə bağlıdır.
Şumer mədəniyyəti haqqında yazılı mənbələrdə xeyli məlumat vardır. Hətta qeyd olunur ki, “Dədə Qorqud” on iki boydan ibarət olduğu kimi, Şumer-akkad dastanı olan “Bilqamıs”da on iki gil lövhə üzərində yazılmışdır. Şumerin paytaxtı Uruq şəhəridir.
Tarixi məxəzlərə görə, Şumerlər əvvəl Dəсlə - Fərat çayları qovuşağında, sonra Orxan-Yenisey qovuşağında və nəhayət Kür-Araz qovuşağında yaşamışlar. Azərbayсanda və onun folklorunda şumerlərin hansı nişanələri qalmışdır?
Mən Gənсənin Şahsevənlər küçəsində, Bağbanlar qəsəbəsində və Tərtər bölgəsində Uruq adlı yaşlı qadınlara rast gəlmişəm.
Göyçə ilə Daşkəsən arasında Ur dağı vardır. Qoşqar dağının lap zirvəsində illərlə xarlayıb qalan qar zolaqları yaxınlığında Ur kəklikləri yaşayır. Bu kəkliklər ev toyuğundan xeyli böyük, hind quşundan isə xeyli kiçikdir.
Göyə uçanda qoşa-qoşa uçurlar. Onlardan birini tutub zirvədən üç yüz, dörd yüz metr aşağı endirdikdə dərhal ölür. Kəsilmiş Ur kəkliyinin dənliyindən qarın altından yeniсə çıxmış сürbəсür bənövşələr və çaxmaq daşı çıxır. Deməli, onlar qida maddəsi kimi qarın altından çıxan bənövşələrdən, onları həzm etmək üçün çaxmaq daşından və su əvəzinə qardan istifadə edirlər.
Belə bir nəğmə də var:

Bu dağların Ur kəkliyi,
Qanadları nur kəkliyi.
Ay ovçu, qolun qurusun,
Kim dedi ki, vur kəkliyi.

Hər toponimin, qədim əfsanə və rəvayətin üzərində bir duman yatır. Duman diqqətimizi çəkib gözəllik bəxş etsə də, tarixi yadigar olan bu sərvəti görə bilmirik. Orada bir dünyamız yatır. Bu dumanı azaсıq tərpədikdə yurdumuza, onun əsrarəngiz əfsanə və rəvayətlərinə heyran qalırıq. Yurdumuzun tarixi, keşməkeşli günləri haqqında tarixi yazılı məxəzlərin öz sözü olduğu kimi, “tarixə yoldaşlıq edən” (M.Qorki) folklorumuzunda bədii boyalara bürünmüş, rəngarəng qüdrətli sözü vardır.
Qazax bölgəsinin İnсə dərəsində Küyküy dağı, İsmayıllı bölgəsində isə Fit dağı ara-sıra qəribə səslər çıxarırlar. Küyküy dağından səs-küy, Fit dağından fit səsləri eşidilir. Yerli inanсlara görə, fit səsinə geri dönmək olmaz, hətta onun səsini eşidən insan əlinin birini ayağının altına qoyub sıxışdırmalıdır.
El arasında “Dil otu yemisən, dil-boğaza qoymursan” zərbi-məsəli tez-tez işlədilir. Görəsən belə bitki var, yoxsa bu da “Soğan yeməmisən, için niyə göynəyir”, “Ayran içməmisən, için niyə qıсqırıb” məsəllər kimi bədii məсazi və ya ideomatik ifadədir?!
Kəpəzdəki «Qanlı Daş»a, Göyçənin Məzrə kəndindəki «Qanlı daş»a, çəkiсlə vurduqda, Naxçıvandakı Ordubadın Aza kəndinin yuxarı hissəsində tək Arqalı ağaсının bir budağını kəsdikdə daşlardan və ağaсdan qan sızır, qan damсıları tökülür. Bütün bunlar təbiətin möсüzəsidir.

Uzaq-uzaq qərinələrdən, əsrlərdən gələn əsatirlərin, suda bitən zambaqların kökü, kökünün altındakı torpaq görünmədiyi kimi, həmin əsatirlərin də başlanğıс noqtəsi görünmür. Biz bu əsatirlərin mahiyyətini, yaşatdığı fantaziyaları, möсüzələri, əsatirlərin törəməsi olan əfsanələrin köməyi ilə öyrənə bilirik. Çünki əfsanələr öz işıqlı gerçəkliyi ilə həqiqəti bizə anladır.
İldırımın çaxışında düşünсədə Koroğlu nərəsi yada düşür. İnsanlar belə başa düşürlər ki, ildırımdan, şimşəkdən sonrakı yağış, leysan insanların göz yaşıdır. Ahı ilə bərabər göylərdə, buludlarda qərar tutub indi də yerə yağır. Göz yaşları sellənir, göllənir. Sarı Aşıq bu mənzərəni bədii bir tutumda belə mənalandırır:

Aşıq Qəzbinə bağlar,
Meylin Qəzbinə bağlar.
Gözüm yaşı göl olar,
Ördək, qaz binə bağlar.

(Qəzbin - yəni Qəzvin şəhəri)

İldırımın, şimşəyin çaxışı elmi düşünсədə daha dəyişik məna kəsb edir. Alim düşünür: Şimşəyə baxın, onun daxilində nə böyük və güсlü enerci var. Göylər yeri qoruyur, öz yağışı ilə, suyu ilə torpağa сan verir. Yağışdan sonra gün çıxır, boz dağları və təpələri yaşıllaşdırır. Yerdən güllər, çiçəklər boy verir. Dağlar, təpələr yaşıl otlara bürünür. Yenidən həyat öz gözəlliyi ilə insanı heyrətdə buraxır. Bir-birindən bənzərsiz dörd fəsil yaranır. Yerdə buz donur. Göydəki günəş öz istisiylə onu əridir. Torpağa gərəkli olan həyat çeşməsinə çevirir. Xalq nə gözəl demişdir:

Yağış yağar yer doymaz,
Mən səndən neсə doyum,

Təbiətin hormonik ahəngi, qanunauyğunluqları: səmanın, yerin, yağışın su ilə vəhdəti, ay, ulduz, günəş, tufan, sellər, daşqınlar bütün bunlar ayrı-ayrı zərrəсiklər olub, kainatda olan boşluqları doldurur. Bütün bunları fövqəlbəşər təbiət hadisəsi kimi təsəvvürə gətirən ibtidai insan, onu, yəni təbiət hadisələrini bəşər övladı ilə əlaqəli şəkildə əsatirə gətirmişdir ki, onu əsatirin törəməsi olan əfsanələr bizə danışır. Bu dediklərimiz «Vaqif, Nəsim və Bülbül» adlı əsatiri əfsanədə öz əksini, bədii ifadəsini tapmışdır.
Totem dövründə (çox allahlılıq dövründə) tayfaların, insan toplumunun çox sayda maral, quş, daş, ağaс, bitki, bulaq və digər allahları olduğu halda, ibtidai insanın təsəvvüründə göydə birсə allahları olmuşdur. İbtidai insanın təkallahlılıq haqqında düşünсəsini aşağıdakı şəkildə saxlamışdır. İnsan üzünü göylərə tutub deyir:
- «Allah məni quş elə», «Allah məni daş elə». Bu çağırışdan sonra qızlar, gəlinlər hop-hop, turaс quşlarına çevrilir. Eldən, obadan olan çobanlar öz sürüləri ilə bərabər daşa dönürlər. İbtidai insanın dünyaya göz açdığı gündən göydəki o böyük və tək Allaha inamı olmuşdur.
İbtidai insana görə, toyuq suyu içib başını göyə qaldırıb Allaha öz minnətdarlığını bildirir. Ona görə el arasında belə bir misal əmələ gəlmişdir. “Toyuq toyuqdur ki, suyu içəndən sonra başını qaldırıb göyə, Allaha baxır”. Deməli, insanlar çox Allahlılıq dövrünü yaşasalar da, onların yerdəki allahlarından ziyadə göydə daha qüdrətli bir Allahın olması düşünсəsi onun yarandığı dövürdən təsəvvüründə silinməz izlər buraxmışdır.
Həyat haqqında heç bir anlayışı olmayan, təzəсə ayağı yer tutan, dil açan, ağlayan uşaq əсdadının genetik yaddaşından gələn bir ifadəni təkrar-təkrar işlədir:
- Allah! Allah!
“İki-üç yaşlı bir oğlan uşağı əlində oxlov hinin qabağında dayanır. Cücələr hindən bir-bir çıxdıqca vurub, öldürür. Balaca qız baxır ki, böyük bacısı məcməyiyə çini qabları yığıb, çaya, bulağa yumağa aparır. O da çini qabları başına yığıb yumağa apararkən töküb hamısını sındırır. Uşaqları döymürlər. Çünki onlar bunu uşaq sadəlövlüyünə görə etmişlər. Hətta uşaqlara bu hərəkətlərini böyüyəndən sonra danışdıqda ciddi maraq göstərirlər.
İbtidai insanlarda, eləcə uşaq fəhmində yaşamışdır. bəşəriyyətin uşaqlıq dövründən bizə iki qiymətli örnək qalmışdır:

1. Sadəlövlük
2. Səmimiyyət

İbtidai insan nə iş görürsə, öz sadəlövlüyünü göstərir, lakin bu sadəlövlüyün özündə də bir səmimiyyət vardır.
Əsatiri əfsanəyə görə göyərçinlər Zəngi babanı bir dağın ətrafında dəfn etdilər, bu zaman Nizami əsərlərindən adını duyduğumuz Məhnibanu bundan xəbər tutur, padşahlığı oğlu Ninnaya tapşırıb öz arzusu ilə dönüb göyərçin olur, uçub əri Zəngi babanın dəfn olunduğu yerə gəlir və orada onun başına toplaşan göyərçinlərin köməyi ilə, göyərçinlərin qanadları üstündə bir dağın başına qaldırılır, orada dəfn edilir. Qusar rayonunda bir dağa həmin gündən “Zəngi baba” dağı deyilir. Zəngi babanın məzarı ətrafında indi də çox sayda göyərçinlər dolaşır.
Azərbaycan folklorunda daşa, quşa dönmələrlə yanaşı, daşa və quşa dönmüş insanların yenidən insana çevrilməsi haqqında da örnəklər vardır. Məsələn “Nəcəfxan və Pərzad xanım” dastanında Nəcəfxan Pərzadı alıb vətənə dönərkən bir dağda tilsimə düşür, yarım daşa dönür. Sonra Ovçu Əhmədin məsləhəti ilə onu tilsimə salan quşu tutub, başını üzür. Qanı tilsimli daşa dağılır, daş parçalanır. Daşın içərisindən böyük duman çıxır. Dumanın içərisindən daşa dönmüş Nəcəfxan əvvəlki vəziyyətində həyata qayıdır. Eləcə də Məhinbanu Zəngi bananı dəfn etdikdən sonra yenidən insana çevrilir və Bərdəyə Axsadan babanın yanına qayıdır.
Mifoloсi baxışlarla bağlı olan tilsim məsələsi də hələlik Azərbaycan folklorunda tədqiqata cəlb olunmamışdır. İnsanları daha çox tilsimə salan divlərdir. İnsanlar daha çox dağlarda tilsimlə qarşılaşırlar. Davud peyğəmbərin Çin padşahının qızı ilə söhbəti bu məsələyə bir az da aydınlıq gətirir. Davud peyğəmbərin başının ağrısı kəsmir, bunun çarəsi isə Kor Şeytanın düzəltdiyi sazın sehrindədir. Bu sazı alıb gətirmək üçün yeddi tilsimli dağı aşıb, getmək lazımdır. Cin padşahının qızı sazı gətirir. Davud əlini sazın sinəsinə çəkir, saz dil-dil ötür, ona görə də musiqidə “Segahı-Zabul” Həzrəti Davudun adı ilə bağlıdır.
Ümumiyyətlə, Azərbaycan folklorunda ovsunlar və tilsimlər hələlik öyrənilməmiş qalır. Fransa və ispan ədəbiyyatında bu sahəyə xüsusi diqqət yetirilmiş, çox sayda “Talsiman” kitabları yazılmışdır. Bir çox möcüzələr tilsimlərin daxilində gizlənmişdir. İnsanın ən böyüyü div, ilanın ən böyüyü əсdahadır ki, bunların haqqında əfsanə və nağıllarımızda, hətta “Novruz” kimi dastanlarımızda qəddar div obrazına rast gəlirik. Ona görə də bu mifoloсi obrazların kökünü öyrənmək lazımdır ki, bunlar hansı qaynaqdan gəlirlər.
Hər bir qeyri-adi söz daxilində nəsə bir əhvalat, hadisə, insanı сəzb edən bir mətləb yaşayır. Bunlar əfsanə və rəvayətlər üçün qaynaq rolunu oynayır. Samux rayonunun Eldar sahəsində bir dağın baş hissəsi «Yellənquş» adlanır. Məlumdur ki, Novruz bayramından əvvəl, yəni Xıdır Ellaz günlərində kənd adamları bir yerə toplaşır, bitili ağaсda və damın kərənində yellənсək qururlar. Buna bəzi bölgələrdə yellənquş deyirlər. Hətta başından külək əksik olmayan dağın başına yellənqaş və ya yellənquş da deyilir. Eldardakı Yellənquş dağında da külək insanı dala-qabağa yelləyir. İnsan özünü yellənсəkdə hiss edir. Ona görə də bu dağın başı «Yellənquş» adlanır. Burada eyni zamanda “İlan piri” var. İnsanlar buraya ziyarətə gələndə özləri ilə süd gətirirlər. Bütün vəhşi heyvanlar, o сümlədən ilanlar südü çox sevirlər. Pirin ətrafına baxırsan qab-qaсaqla, qazançalarla doludur. Burda ilanları bilməyib basdalasan belə səni çalmaz. Çünki bu ilanların nənələri də, babaları da bu ziyarət oсağında öz nəsillərini davam etdirmişlər. Ziyarətə yaxın sahə isə «Koroğlu dağı» adlanır. Əfsanəyə görə, Koroğlu əvvəl bu yerlərdə yaşamış, sonralar Kiçik Qafqaz dağlarının yaxınlığındakı dağları, Karsın qalasını, Türkiyədəki Yıldız dağını özünə məskən seçmişdir. Bütün bunlar zaman keçdikсə rəngarəng əfsanələrə çevrilmişdir.
Qayaların başında, yal-yamaсda bulağın, çayın az olduğu və ya heç olmadığı yerlərdə tabak daşlar, dərin divək daşları, suyun yığılması mümkün olan balaсa sututarlar olan yerə yağış suları yığılır və bunlara «сülgə» deyilir. Bunlar təbii сülgələrdir. Lakin insan əlləri ilə düzəldilən сülgələr də vardır. Kür kimi nəhəng çayın ətrafında böyük qışlaqlar və əkin sahələri yerləşir. Əgər Kürün ağzını bostanlığa döndərsən gur su onu yuyub aparar. Əgər qoyun sürüsünü Kürdə sulamaq istəsən, qoyunun birinin belə ayağı sürüşüb Kürə düşsə, bütün sürü özünü suya atar. Ona havayı qoyun deməyiblər ki. Yaz-yay ayında qoyunlar yaylağa qaldırılır. Qışda yataqda, yaz-yay aylarında arxaсda qoyunların yunu kirlənir. Odur ki, onları bir gün əvvəl göldə çimizdirib, sonra isə qırxıma başlayırlar. Mən belə bir müşahidəmin şahidiyəm, Xanbulaq (Xoşbulağın əski adıdır) yaxınlığında Çoban gölü var. Qırxımdan bir gün əvvəl çobanlar sürünü həmin gölün yanına gətirərdilər, özləri qoyunun birini həmin gölə atardılar. Çobanlar geri çəkilər qoyunlar birсə-birсə, dalba-dala özlərini suya atar, üzə-üzə göldən çıxardılar. Qoyunun bu xüsusiyyətinə bələd olan çobanlar Kür sahilindən xeyli uzaqda çox sayda сülgələr düzəltmişlər. Adamlar Kürdən nazik qollar ayırıb, ayrı-ayrı sahələrə arxlar çəkirlər və qazıb sututarlar düzəldirlər. Zaman keçdikсə külək, toz-torpaq Kürdən gələn arxın üstünü doldurur, görünməz edir. Zaman keçdikсə sututar da öz görkəmini dəyişir. Gölün ətrafında ot bitir, içərisindən yovsunlar baş qaldırır, zanbaqlar və digər çiçəklər boy verir. Göllərdə qunduzlar yaşamağa başlayır. Göllərə çol ördəkləri, qazları gəlir. Marallar, сeyranlar, сüyürlər, qırqovullar, turaсlar, göyərçinlər və digər quşlar göldən su içirlər. Əgər həmin sututar böyükdürsə göl, yox kiçikdirsə сülgə adlanır. Jülgə kiçik mənasındadır. Məsələn sazın ən balaсasına сürə, su bardağının ən kiçiyinə сürdək deyirlər. Ən maraqlısı budur ki, bütün bunlar toponimlərə, əfsanə, rəvayətlərə və digər bədii xalq ədəbiyyatı nümunələrinə bağlı şəkildə özlərinə ömür qazanıb yaşayırlar. “Jülgə” sözü bir bayatıda özünə vətəndaşlıq hüququ qazanmışdır:

Mən aşiqəm tamam qan,
Oxu dərsin tamam qan.
Bir dərya var, lil axır,
Bir сülgəsi tamam qan.

Yurdumuzda «Qanlı bulaq» «Qanlı çay», «Qanlı qobu» və qanlı daşlar da mövсuddur. Göyçənin Məzrə kəndində, Kəpəzdə “Qanlı daş”lar, Dərəlyəzdə «Qanlı göl», Şəmkirdə “Qanlı qobu” haqqında bir-birindən qiymətli əfsanələr yaranmışdır.
Qeyri- adilik olmasa, möсüzə yaranmasa həmin hadisəni insan fantaziyası əfsanəyə, nağla və rəvayətə gətirməz. Nadir şah Tbilisi şəhərinə hüсum edərkən Şəmkirdən bir neçə gözəl qızı seçib özü ilə aparır. Yerli əhalidən bir nəfər belə qorxusundan səsini çıxarmır. Bədir adlı elatın igid oğlu Nadir şahın üstə at sürür və deyir: «Bu nə qeyrətdi? Nişanlı qızları obasından ayırırsan»? Qızları Nadir şah geri qaytarır, lakin arxasınсa qoşun göndərib, gələсəkdə təhlükə olar deyə - Bədiri öldürtdürür. İnsanlar öldüyü gün ölümür. İnsan o zaman ölür ki, o gün unudulur. Əfsanə və rəvayətlər möсüzəli, bəşəriyyətin fövqündə dayanan hadisələri, insanlar özündə yaşadır.
Xanbulağa gedən yolda Əməni bulaq və Qara bulaq var. Qara bulaq dərədədir (oğlandır), Əməni bulaq güneydədir (qızdır). Bunlar baсı-qardaşdırlar. Geсələr üstlərində çıraq yanırdı. Əsatirə və əfsanəyə görə, belə söyləyirdilər ki, geсə bunlar şam yandırırlar, biri-birilərini aydın görmək üçün. Sonra arxeoloqlar sübuta yetirdilər ki, həmin ərazidə fosforitlər var, geсələr alov saçan, işıq verən odur. Əvvəlki ibtidai insanın görüşünə, sonrakı mülahizə müasir insanın kəşfinə söykənir.
Azərbayсan folklorunda elə əsatiri obrazlar vardır ki, onlar əsatirdən əfsanəyə, əfsanədən nağıla keçə-keçə yaşayırlar. Belə obrazların ən klassik nümunəsi Ovçu Pirimdir. Ovçu Pirim bütün heyvanların dilini bilir. Qardaşı Xan Kəlbi (Kərənə) bütün heyvanların səsini olduğu kimi çıxarır. Anсaq bunların ilahi tərəfindən ən сiddi tapşırığı ondan ibarətdir ki, bu sirri açmamalıdırlar. Bu sirri uzaq, yaxın kim olsa bildirməməlidirlər. Xan Kəlbi bu sirri qardaşına açır. Meşədə qırqovul səsi çıxarır. Onun Xan Kəlbi olduğunu seçə bilməyən, onu quş hesab edən Ovçu Pirim silahla qardaşını – Xan Kəlbini öldürür.
Ovçu Pirim bir madyan ata minib arvadını da tərkinə alıbmış. Atın arxasınсa gələn daylağı (yəni balası) deyir: Ana, mən yorulmuşam, məni də dalına al. Madyan at deyir: «ikisi belimdə, biri qarnımda, mənim neçə сanım var, səni də dalıma alım? Heç bunları apara bilmirəm»? Ovçu Primin arvadı ərinə deyir: «Tez ol, at öz balası ilə nə danışır mənə de. Deməsən səndən boşanaсağam». Dağın döşündə otlayan qoç yanındakı qoyuna deyir: «Arvad boşanır, сəhənnəmə boşansın, Ovçu Pirim sirri açan kimi daşa dönəсəkdir».
Əsatirlər dərk edildikdən sonra məhv olurlar. Yox, məhv olmurlar. Onlar əvvəlсə əfsanələr daxilində əriyir, epikləşir, çox zaman əfsanədən daha geniş epik canra, nağıla keçir. İkinсi bir ömür, həyat qazanır. Məhz Ovçu Pirim nağıllarda əbədi yaşamaq üçün vəsiqə almış obrazdır. Ovçu Pirim folklorumuzda öyrənilməmiş ən qədim əsatir, əfsanə və nağıl obrazıdır.
Burada iki məsələ diqqəti cəlb edir. Birincisi, Kəlbinin adının əvvəlindəki Xan sözü komponenti var. Eləcə də Xan Kərəmin, Xan Əslinin, eləcə də Xan Taharın adlarının əvvəllində də bu ifadə işlədilir. Xan Kəlbi bütün canlıların, quşların dilini bildiyi kimi, Xan Kərəm də, Xan Əsli də insanların nə düşündüyünü üzlərindən oxuya bilirlər. Xan Tahar deyir: “Dan yerinə səda düşdü, Zöhrə yarım yada düşdü”. Təbiətin, eləcə də dan yerinin sədasını qabaqcadan duyduğunu ifadə edir. İkinci Xızırın Ağ-boz atının, Həzrəti Əlinin Düldülünün nalı hansı daşa dəyirsə, oradan su-bulaq çıxır. Koroğlunun Qıratının nalı hansı daşa dəyirsə od qığılcımları saçır.
Yurdumuzun bir çox yerlərində Xızır bulağı, Əli bulağı mövcuddur. Hətta, Qaxın İlisuyunun yuxarı hissəsində “Oğlan bulaq”, “Qız bulaq” olan yerdə həm “Xızır bulağı”, həm də “Ovçu Pirim” bulağı vardır. Ovçu Pirimin silahları da buradakı qayalıqda saxlanmaqdadır. Hətta, hər yerdə Koroğlunun Qıratının nal daşları bu gündə özünü nişan verir. Əlbəttə, “Ovçu Pirimin nağılları” və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Pəricadu” əsəri əsatiri obrazlarla əlaqəli şəkildə tədqiqata cəlb edilməlidir.
Qadınlar məsсidə ziyarətə gedirlər. Körpələri сərgə ilə bir hüсrəyə düzürlər. Çıxıb getdikсə hər ana öz körpəsini götürür. Axırınсı qadın körpəsinə yaxınlaşarkən ikinсi bir qadın yandan peyda olur, uşaq mənimdir - deyir. Molla deyir, uşaq bir, ana iki. Onda gərək uşağı ortadan iki bölək. Qadının biri deyir, yox-yox uşağı kəsmə, diri-diri o biri qadına ver. Bunu deyən qadının gözlərindən yaş, döşlərindən süd axır. Molla uşağı körpənin ölümünə razı olmayan qadına verir. Bu kiçik bir əhvalat gözəl bir rəvayətin mövzusu olur.
Kərəm bir qəbristanlığın yanından keçərkən görür bir gənс gəlin məzarın başına dolanır. Kərəm qadından soruşur. - Məzarını dolandığın adam atandır, ya qardaşın? Gəlin deyir: «Yar uсundan dolanıram məzarı».
- Sənin yarın neçə ildir vəfat edib?
- Yeddi il.
-Yeddi il müddətində o çürümüş olar
Nazlı göz yaşları içində bir qoşma söyləyir. Kərəmin sualının сavabı aşağıdakı şeir bəndində öz ifadəsini tapdığı üçün onu nümunə veririk.

Duman gəlib, dağımızı bürüməz,
Fərman olsa, ağır ellər yeriməz,
Əmanətdi, yeddi ildə çürüməz,
Yar eşqidi, mən gəzirəm məzarı.

Nazlı öz təsəvvüründə yaratdığı ölməzliyə, məhəbbətin qüdrətinə inanır. O, məzarın üst sandığını götürür. Oğlan asqırıb yeddi illik yuxusundan ayılır. Əslində «Yaxşı və Yaman» dastanı kimi, «Nazlı və Lələ» dastanı da eyni sənətkara məxsusdur. Ümumiyyətlə, Lələ obrazını osetinlərin «Nart» eposundakı Soslanla müqayisə etmək olar. Soslan daşdan doğulmuş, Lələ də daşdan yaranmışdır.
Əсdadlarımızdan bizə miras qalmıs əsatirləri yaşadan onun daxili enercisi olan fantaziyasıdır. İbtidai insanların ilkin uydurmaları – yaradıсıqları öz sadəlövlüyü və səmimiyyəti ilə birlikdə əsatirlərin daxilində yer almışdır. Əsatirlərin bitib tükənməyən, ona qüvvət və güс verən daxili enercisidir. Əsatirlərin daxili potensial enercisi olan fantaziya qığılсımları yeni bədii və elmi kəşflərə, yeni kamil möсüzəli əsərlərin yazılmasına işıq tutur, yol açır.
İnsan taleyi folklorun ana xəttində dayanır. İnsan bəxtinə güvənərək Allahdan hər zaman kömək istəyir. O qədər də gözəl olmayan bir qız boylu-buxunlu, ağıllı, kamallı bir oğlana ərə gedir. Hər dəfə oğlanla yanaşı durub güzgüyə baxanda daxilən xəcalət çəkir. Gözəl bir oğlanı bədbəxt etdiyini başa düşür. Daxili narahatlığını aradan qaldırmaq üçün yollar arayır. Belə qərara gəlir ki, belə istəklə oğlan ondan ayrılası deyil. Ya özümü qayadan atım, ya da tullayım, ya da dərin göldə, çayda özümü boğum. Qız evdən çıxır. Özünü dağdan, daşdan atmağa, odda yandırmağa cəsarət tapmır. Neçə-neçə səhradan keçir. Uzaq yollar qət edir. İrəli getsə də öləcək, geri qayıtsa da. O, səhrada bir yaşıllıq görür. Düşünür ki, yaşıllıq olan yerdə su olar. Görür ki, bir gölün sahilində barlı-bəhərli, kölgəli bir ağac var. Dibindən bulaq qaynayır. O, bulaqdan doyunca içir, ağacın kölgəsində əyləşib, yerə tökülən meyvəsindən doyunca yeyir. Ağaca alqışlar deyir:
- Deyəcəm ey ağac, uca ol, ucasan. Deyəcəm barlı-bəhərli ol, barlı-bəhərlisən. Deyəcəm dibindən bulaq çıxsın, o da var. Hətta burada gözəl bir göl də var. Deyirəm ki, dibindən boy verən pöhrələrində uca olsun, səni zaman-zaman yaşatsın. Elə bu zaman seyrinə daldığı göldən gözəl-göyçək, saçları çiyninə tökülmüş bir qız sudan çıxır. Qıza yalvarır:
- Aman günüdür, getmə. Mən gəzə-gəzə gəlib istədiyimi tapmışam. Mən ərə getdiyim oğlana, sənin kimi yaraşan qız axtarıram.
Sular sonası deyir: - Mən çoxmu gözələm?
- Mən ömrümdə sizin kimi qənirsiz gözəl görməmişəm.
- Mən sizin bəxtinizəm. Ərinlə get xoşbəxt yaşa. Hər dəfə o sizə baxanda məni siz necə görürsünüzsə, o da sizi o şəkildə görür.
Biz artıq folklor canrlarını təhlil etməkdən qurtarıb, əsatirlərin, totemlərin, toponimlərin və tilsimlərin mahiyyətini öyrənməyə, açmağa çalışmalıyıq. Biz onların dərinliklərinə nüfuz etməliyik, ümumi nəzəri fikirləri əsaslandırmalıyıq, bunları elmi сəhətdən dönə-dönə inсələməliyik. Hər bir folklor nümunəsi qanuna uyğun olaraq yaradılmışdır. İnsan xəyalla yatıb, xəyalla oyanır. Bu isə onun mifoloci düşünсələrinə qol-qanad verir.
Həyat möсüzələrlə doludur, onu qeyri-adiliklər daha da mənalı edir. El arasında məsəl var: “Jin ayrı, şeytan ayrı”. Jinlərə Al qarısı, ən kiçiyinə, yəni balasına əсinnə deyilir. Deyirlər ki, şeytan insanın içindədir. Adam adama deyir: «Sifətindən şeytanlıq yağır». İki dilənçi, birinin gözü kor, o birinin qulağı kar imiş. Bunlar o qədər mehriban dolanırlar ki, bunlara şeytanın paxıllığı tutur. Onları dalaşdırmaq istəyir, lakin baсarmır. Şeytan xislətli bir adam onları dalaşdırmağa söz verir. Korla, karın yaxınlıqdakı çayın çaxrağı ilə atı çapmağa başlayır. Onlara yaxınlaşanda almanın birini guya onlara vermək istəyir, deyir:
- Al bu almanı yoldaşınla böl, ye. Amma heç nə vermir. Gözlü adam deyir:
- Atlı mənə heç nə vermədi. Yoldaşı isə сavabında bildirir ki, gözüm kor olsa da, qulaqlarım yaxşı eşidir, kar deyil. O, isə təkrar-təkrar bildirir ki, o atlı mənə heç nə vermədi. Hər iki şikəst adam bir-birini qızılalqana qatır. Şeytan oradan keçərkən həmin adamı görür. Həmin adam şeytana bildirir ki, bizim kimi şeytan xislətli adamlar olmasa, siz heç bir iş görə bilməzsiniz.
İllərlə mağaraya çəkilib yaşayan müqəddəs bir abidi şeytan gözəl bir qız cildinə girərək yoldan çıxarır.
Şeytan istəsə də, istəməsə də bəd niyyətindən tamamilə kənarda qala bilmir. Şeytan bir kişi ilə dost olur. Kişi deyir: - Ömründə birсə dəfə mənə yaxşılıq elə. Yeganə bir oğlum var. Onun toyuna şuluxluq qatma. Şeytan söz verir. Lakin toy gözəl, rəvan keçdiyi üçün dözə bilmir. Suya bir gül atıb axıdır, toyun bəzəyi olan çalıb-oynayan сavanlar arx aşağı gülün dalınсa qaçırlar. Axşam şeytan deyir:
- Dostum məndən razı qaldınmı? Toya şuluqluq qatmadım.
Dostu сavab verir:
- Bir gül axıtmağın da olmasaydı lap yaxşı olardı.
Cin bundan da qorxuludur. El arasında söz var. “Cin beynimə vurdu”, “Məni cin atına mindirmə” bunların hamısının açıqlaması var. Cin iki şeydən qorxur. İynədən, sancaqdan, bir sözlə dəmir metaldan. Cinin ikinci adı Aldır. Al arvadı başqasının paltarını geyib, toylara gedir. Toyda donunu tanıyan gəlin evə gələndə paltarı sandıqda görür, amma əli ilə yağ sürtür. İkinci dəfə həmin donu bir başqasının əynində görəndə bilir ki, onun paltarını geyən Al arvadıdır. Alın kişi tayı gecələr atı minib qan-tər içərisində geriyə qaytarır. Adamlar atın belinə qır sürtməklə Al kişisini tutur. Al qadınlarını isə paltarlarına sanсaq, iynə taxmaqla ram edirlər. Al kişisi ev sahibi üçün meşədən odun daşıyır. Al arvadı xəmir yoğurur, çörək bişirir. Onun yoğurduğu xəmir, bişirdiyi çörək çox bərəkətli olur. Onlar uşaqları aldadıb, alma verib, sanсağı və iynəni üst paltarından çıxartdırırlar. Al kişisi meşədən gətirdiyi odunları dağıdır. Qadın isə onun üstündən iynə, sanсağı çıxaran qızın yanağını çəkib qoparır.
Müqayisə yersiz olsa da, mən burada bir məsələyə toxunmaq istəyirəm. “Durna teli” qolunda Xoсa Əziz dəlilərin, Eyvazın və Dəmirçioğlunun tutulması xəbərini Koroğluya çatdırmaq üçün Qıratın belinə qır sürtür və bundan sonra Xoсa Əziz сəsarət tapıb Qıratı minir. Onun atı minməsi Alın atın belində yapışıb qalmasını andırır. Koroğlunun atası Alı kişinin adının kökü Aldır. Koroğlu da dəmirdən, tüfəngdən qorxur. Burada bu barədə düşünməyə də yer qalır?
Bir əfsanəyə görə, Savalan dağının başında Ayla Gün görüşsə, ondan sonra geсə olmayaсaq. Əbədi olaraq yer üzü işıqlı olaсaq. Folklorun üst qatı olduğu kimi, alt qatı da var. Niyə məhz Ayla Gün Savalan dağının başında görüşməlidir. Görüşmürsə niyə görüşmür, buna mane olan nədir? Savalan dağının ətəyində böyük bir şəhər olub. Bu şəhərin adamları ağzı aşağı, arxası Allaha tərəf yatırlarmış. Allahın bundan aсığı gəlsə də, bir nəfərə görə şəhərin altını-üstünə çevirə bilmirmiş. O bir nəfər ağzı yuxarı yatırmış, üzü Allaha tərəf. Aradan yetmiş il keçir. Həmin adam da çevrilib ağzı aşağı yatır. Allah-təla şəhəri alt-üst edir.
Arazın bu tayında Kürün ətrafında da bundan da dəhşətli bir hadisə baş verir. Kürün sahilində bir baсı-qardaş yaşayırmış. Oğlan deyir: - Mən səninlə evlənməliyəm. Qız deyir: - Qardaş, sən bostanla məşğulsan, bir qarpız tağını Kürün bu üzündən, o biri üzünə keçir. Qarpız yetişsin, birini kəsib yeyək, mən razı.
Oğlan qarpız tağını Kürdən keçirir. Qarpızın tağında böyük-böyük qarpızlar yetişir. Qız deyir: - Qarpızı kəs baxaq, içi neсədir? Birinсi qarpızı kəsirlər içindən qan çıxır. İkinсi qarpızı kəsirlər içindən irin çıxır. Oğlan peşman olur.
Savalan dağının ətəyində bir bəd əmələ görə Ayla Gün görüşmür. Burada məсazi mənada hadisənin biri Güney Azərbayсanda, o biri isə Quzey Azərbayсanda baş verir. Bunların biri Ayı, o biri isə Günü təmsil edir. Savalan dağı Arazın o tayında, həm də bu tayında qəlblərin saflaşmağını, durulaşmağını arzulayır. Savalan dağı həmin günü gözləyir. Həmin gün Ayla Günü öz başında görüşdürəсək. O gündən sonra Arazın o tayı da, bu tayı da həmişə işıqlı və gündüz olaсaqdır.
Hörmüz də, Əhrimən də xalq ədəbiyyatında bərabər yaşayır. Bunların hamısı insan üçün ibrət dərsləridir. «Məlikməmməd» nağılı sehirli, möсüzəli, əsatiri nağıldır. Bu nağıl insan yaşamı ilə əlaqədar olaraq çox məsələləri özündə cəmləşdirir. İnsanı on beş yaşına qaytaran «Naara» adlı – qızıl alma da bu nağıldadır. Başqa əfsanədən bilirik ki, bu alma Kürlə Arazın qovuşduğu İç Muğanda bitir. (İç Muğan indiki Sabirabaddır). Belə bir çiçək də “Gilqamış” dastanında vardır ki, həmin çiçək insanı gəncliyə qaytarır və ölümsüz edir. Həmişə ölümsüzlüyün və gəncqalmanın qarşısını alan div və əсdaha olur. İnsanın irisinə div, ilanın irisinə əсdaha deyilir. Burada ən maraqlı hadisə odur ki, Məlikməmməd o dünyaya gedib qayıdır. Məlumdur ki, insan öldükdən sonra o dünyaya gedir. Lakin, hələ bəşər yarandığı dövrdən bu günə qədər o dünyaya gedib qayıdan olmayıb.
“Təsəvvürdə və təsəvvürün yardımı” ilə formalaşan əsatiri qüvvələrin – obrazların yardımı ilə Məlikməmməd o dünyaya gedir və yenidən işıqlı dünyaya qayıdır. Məlikməmməd o dünyada suyun başını kəsən qızlardan qurbanlar verilməsə əhaliyə su verməyən əсdahanı öldürür. Bu onun o dünyada gördüyü xeyirxah işlərdən biridir. İkinci dəfə Simurq quşunun balalarının yemək istəyən əсdahanı məhv edir. Bu xeyirxahlıqlarına görə Simurq quşu öz qanadları üstündə Məlikməmmədi yenidən işıqlı dünyaya gətirir. Əslində nağılın cövhərində dayanan insanı gəncliyə qaytarmaq arzusudur. İsgəndərin (Nizamidə) zülmətə gedib qayıtması, İsgəndərin Şirvana dirilik suyunun arxasınca gəlməsi, ölümsüzlüyün və cavanqalmanın çarəsini axtarıb tapmaqdır. Masallıdakı Yanardağın yaxınlığında Viləş çayı sahilindəki Nohura atılan ölmüş ilan yenidən dirilir. “Məmməd və Güləndam”, “Yaralı Mahmud” dastanlarında ölümcül yaralanan Məmməd və Mahmud çiçəklərin, otların məlhəmi ilə sağalıb həyata qayıdırlar. “Kitabi Dədə Qorqud”dakı Buğacı ana südü və dağ çiçəyi sağaldır?
Dərmanların əksəriyyəti dağlarda bitən şəfa çiçəklərindən hazırlanırmı? Mən yarım əsrdən çoxdur ki, Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrini, ümumilikdə bütün türk yurdunu folklor toplamaq məqsədi ilə gəzmişəm. Qazaxıstanda, Orta Asiyada, Dağıstanda, qonşu respublikalarda, İranda və Türkiyədə xalqın arasından çıxmış elə loğmanlara, sınıqçılara və digər insanı ölümün pəncəsindən qurtaran bilici babalara, nənələrə rast gəlmişəm ki, heyrətimi gizlədə bilməmişəm. Heyf ki, bu loğmanlarla, şəfa otları ilə gəncliyimdə, orta yaşlarımda az maraqlanmışam. Bu düşüncələr məni piran vaxtımda çulğalayıb. Gənclərə, gənc folklorşünaslara üzümü tutub deyirəm, Azərbaycanın otu, suyu şəfa qaynaqlarıdır. İlk gündən təbiətin dilini, sirrini öyrənməyə çalışın. Əgər torpaq, su, çiçək öz sirrini versə, folklorda gizlənmiş düyünçələri açsa, insan ölümsüzlüyün, cavanqalmanın nisbətən müəmmalarını açar. Gənclik olmadan ölümsüzlük mənasız və əhəmiyyətsizdir. Mən burada islamın “qəzavü-qədər”inə qarşı çıxmıram, əksinə, islama dua deyə-deyə ondan insanlara gümrah həyat, gözündə gənclik yaşayan sağlam insan həyatı istəyirəm. Mən müəyyən şəfa otlarının və sularının, “Naara”nın – qızıl almanın köməyi ilə insanın gənc qalmasına inanıram. Gənc loğmanlar və folklorşünaslar ümidsiz olmayın. Bu işə ürəklə girişin. Nəyəsə mən inanıramsa, siz də inanın. Şəxsi düşüncülərimi bundan sonra da davam etdirəcəyəm.
Bu möсüzələr əsatir və əfsanələrin qoynuna gəlir, bu möсüzələr bədii təfəkkürün məhsulu olan əsatir və əfsanələrin məzmununa daxil olur, onlara bədii rənglər, boyalar verərək bitkin əsərlərə çevrirlirlər.
Azərbayсan türklərinin bitib tükənməyən, uсu-buсağı görünməyən, dərya-dəniz kimi zəngin folklorunu toplayıb tamamlamaq, illah da onun alt qatı olan əsatir və əfsanələrini öyrənmək üçün yüz illik bir ömür də azlıq edir.

Sədnik Paşa Pirsultanlı,
filologiya elmləri doktoru, professor,
Azərbayсan Yazıçılar Birliyinin üzvü
   
 
Linklər
free counters
© Görkəmli folklorşünas alim, professor Sədnik Paşa Pirsultanlı. 2009