PROFESSOR SƏDNİK PAŞA PİRSULTANLININ DÜŞÜNCƏ SİSTEMİNDƏ “BAYATI” KONSEPTİ

(“Folklorşünas və zaman” silsiləsindən birinci yazı)

Qarşımda müasir Azərbaycan folklorşünaslığının prof. Sədnik Paşa Pirsultanlının yeni bir hədiyyəri- “Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar” kitabı var. 2012-ci ildə Gəncə şəhərində Gəncə Dövlət Universitetinin Nəşriyyat şöbəsinin qrifi ilə çap olunmuş bu 376 səhifəlik kitabda yorulmaz folklorşünas alimin uzun illər ərzində Azərbaycanı el-el, oba-oba gəzərək topladığı 1756 bayatı verilmişdir.
Müəllif kitaba “Bayatı xəzinəsinin lal daşlarına bir baxış” adlanan 47 səhifəlik ön söz yazmışdır. Prof.S.P.Pirsultanlı yaradıcılığı haqqında 10-dan yuxarı məqalə və bir monoqrafiya yazmış və bu mənada onun yaradıcılığının tədqiqatçısına çevrilmiş bir insan kimi bilirəm ki, Sədnik müəllimin –yaradıcılığı ilə yaşadığı epoxaların fövqünə qalxan bu alimin mənə göndərdiyi yeni kitab, sözün hər bir mənasında bayatı haqqında yeni tədqiqat, deyilməmiş, əl dəyməmiş, toxunulmamış məsələləri əhatə edəcək kitab olacaq.
Zənnimdə yanılmamışam. S.P.Pirsultanlının kitabın əvvəlində verdiyi ön söz, əslində, bir janr hadisəsi kimi təqdimata heç bir ehtiyacı olmayan bayatı haqqında təqdimat yox, türk etnokosmik dünyaduyumunun bayatı kodunu bir əsrə yaxın müddətdə cismində və düşüncəsində yoğuran klassik alimin bu janr haqqında təkcə Azərbaycan folklorşünaslığı deyil, eləcə də, ümumtürk folklorşünaslıq elmi səviyyəsində yeni olan klassik tədqiqat nümunəsidir.
Prof. S.P.Pirsultanlı ön sözü yaradıcılığının indiki dövrü üçün xarakterik olan poetizmlə “Bayatı xəzinəsinin lal daşlarına bir baxış” adlandırıb. Azərbaycan etnopoetik düşüncəsinin lirik kodunun zirvə məqamı sayılan bayatıların “ləl” metaforasında təqdimi həm də şair təbli alim olan Sədnik Paşanın müqəddiməsində sadəcə metafora olaraq qalmır. Yaradıcılığı üzərində illərlə apardığım tədqiqatların məndə formalaşdırdığı təcrübə qabaqcadan işarə verir ki, bu klassik alimin yaradıcılığında elmi sözün bədii-poetik metaforada təqdimi hər bir zaman dərin mətləblərdən, fikrin yeni, əl dəyilməmiş qatlarından, alim sözünün metaforik paradiqmada təqdim olunan semantik yükündən soraq verir. Doğrudan da, öz sözdə biz bayatının totem paradiqmasında konseptləşdirilməsinin şahidi oluruq.
Bu yerdə fikrimizə azacıq ara verib qeyd etmək istəyirik ki, prof. S.P.Pirsultanlı artıq çoxdandır ki, öz düşüncəsinin yeni dövrünə qədəm qoyub. O, indi Azərbaycan folklorşünaslığının yeni səviyyəsini nümayiş etdirir: folklor da daxil olmaqla bütün gerçəkliyi öz cismindən və düşüncəsindən keçirərək onu fərdi intellekt paradiqmasında yenidən yaradır. Yaşının və başının bu çağında öz alim kimliyini dərindən və qəti şəkildə dərk etmiş bu Azərbaycan alimini indi elmdən başqa heç nə maraqlandırmır. Bu, əslində, həm də irfani məqamdır. Cismi, qabı və ruhi vərəsəliyi ilə övliya Pirsultan kökünə və koduna bağlı olan Sədnik Paşa Pirsultanlı dünyanı artıq başqa rəngdə görür. Bu rənglərin hər biri gözə görünməzdü və bizim əksəriyyəmizə heç ömrümüz boyu görünməyəcək də. Bu halda çxıış yolumuz, dünyanın o rəngləri ilə bəsirət paradiqmasında spektral təmasımızın yeganə yolu Sədnik Paşa Pirsultanlı yaradıcılığını oxumaqdan, özü də bilərəkdən, məqsədli şəkildə, bütün əvvəlki biliklərimizdən imtina edərək oxumaqdan keçir. Onda dünyanın ən dərin mətləblərini təkcə intellektli deyil, həm də könüllə necə bulmağın və bilməyin fərqinə vara bilərik. Professorun “Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar” kitabına yazdığı ön sözdə bayatının totem paradiqmasında konseptləşdirilməsi də bu qəbildəndir.
Bayatı sözünün Bayat məbudu (tanrısı) ilə bağlı olması haqqında deyilib. Bu “deyim” tədqiqatdan tədqiqata təkrarlanıb, lakin elə deyim olaraq qalıb: fikir işarəsi statusundan o yana getməyib. Bu işarəni açan, onun məğzinə, mahiyyətinə varan, ən başlıcası və ən mühümü, bu işarəni düşüncəfövqü kodla duyan olmayıb. Baxmayaraq ki, totemizmlə bağlı ümumiləşmiş biliklərdən hamımız xəbərdarıq və totemin ümumən nə olduğunu başa düşürük. Lakin, totemizmin bizim tədqiqatçı düşüncəmizdə qabaqcadan mövcud olan hazır nəzəri sxemi bir ayrı şey, folklor mətnlərinin ruhu ilə təmas prosesində intuitiv şəkildə boy verən, izini, üzünü və özünü göstərərək, düşüncə konsepti kimi üzvlənən totemizm bir ayrı şeydir. Sədnik müəllimin ön sözündəki bayatı totemi məhz folklor mətninin ruhundan doğulmaqla, əslində, kəşf olunan totemizmdir. O yazır: “C. Freyzerin qeyd etdiyi kimi, totemlərin özlərini, izlərini arxaik mif, əfsanə, nağıl, dastan və digər folklor qaynaqlarında axtarıb tapmaq mümkündür. Bizə görə, bitib tükənməyən bayatı xəzinəmizdə totemlərlə aid ağlabatan nümunələr kəşf edə bilərik” .
Biz Sədnik müəllimin bu fikrində “bizə görə” və “kəşf edə bilərik” ifadələrini qara hərflərlə fərqləndirdik. Səbəbsiz etmədik. Alimin “bizə görə” ifadəsi təkcə onun fikirlərinin üçüncü şəxsin cəmi kimi etiketində təqdimatına xidmət edir. Bu ifadədəd şəxsiyyət və cəmiyyət, folklorşünas şəxsiyyəti ilə Azərbaycan folklorşünaslığı bir-birinə qovuşub: o, “bizə görə” dedikdə təkcə özünü yox, ümumən Azərbaycan elmi düşüncəsini nəzərdə tutur. Bu baxımdan “bizə görə... kəşf edə bilərik” hökmü müasir Azərbaycan folklorşünaslığının intellektual imkan və potensiyasına olan inamı ifadə edir. Və bu baxımdan hazırda prof. S.P.Pirsultanlının yaradıcılığında “ehtimal edirik”, “güman edirik”, “fərz edirik” kimi ifadələrin işlənmə imkanları artıq tükənib: o, indi qəti əqli-məntiqi hökmlərlə və iqrari mühakimələrlə işləyir.

Alimin “bayat (ı) totemi” haqqında qəti fikri də düşüncəsinin artıq bu yeni səviyyəsini əks etdirir. O yazır: “Qəti aydın olur ki, Bayatı ifadəsi Bayat tayfasının totemi ilə bağlıdır. Gəlin bir bayatıya diqqət yetirək:
Sayada bax, sayada,
Torun qurub qayada.
Tpruna tərlan düşüb,
Kimsəsi yox oyada.
Bu, adi quş deyil. Bu tərlan nə tərlandır? Bu tərlan kimin tərlanıdır? Nə özü oyanır, nə də bir kimsəsi var onu oyada” .
Prof. S.P.Pirsultanlı bütün yaradıcılığı boynuna öz sözünü sadə leksik- sintaktik düzgüdə təqdim etməyə çalışıb. İllər onun düşüncəsini cilalayaraq almaza çevirib. İndi onun qayada tor qurub xəbərsiz yatan və toruna düşmüş tərlandan xəbəri olmayan ovçu haqqındakı yuxarıda qoyduğu suallar da oxucuya ilk baxışda məsələnin çox sadə, hətta, bədii-poetik tərzdə qoyuluşu təsirini bağışlaya bilər. Ancaq təcrübəmiz bizə təlqin edir ki, Sədnik müəllimin elmi təhkiyəsi harda sadələşirsə, incələşirsə, orada hökmən incə mətləb-intellektual işarələrin düzümündən yaranan zərif fikri konsepti var. Bu, Azərbaycan folklorşünaslığının klassikinin düşüncə üsuludur və yuxarıdakı fikir-suallar da, əslində, çox dərin konseptual yükə malikdir.
Sədnik müəllim öz ruh yaddaşında Azərbaycan folklor yaddaşı adlanan nişanə yükü daşıyır. Bu yüküb irili-xırdalı hər bir nəsnəsi, hər bir elementi onun düşüncəsində sxemləşib. Azərbaycan folklorunun elə bir obrazı, motivi, mifemi, motivemi, mifoloemi, ümumən etnosemi yoxdur ki, prof. S.P.Pirsultanlının düşüncə sistemində mənalanmamış, mənası açılmamış olsun. Bu baxımdan “tərlan” və “yuxu” semantemləri arasında istər özünün leksik obraz paradiqmasında, istərsə də onun morfoloji səviyyəsi “ov”, “ovçu” və “yuxu” paradiqmasında Sədnik Paşa üçün bütöv etnopoetik düşüncə sistemi səviyyəsidir. Prof. S.P.Pirsultanlıya görə, folklor mətnində harda “ov” obrazı varsa, orada mətnin üst qatında, zahiri səviyyəsində görünüb-görünməməsindən asılı olmayaraq, ov kompleksi, ona daxil olan obrazlar, ov magiyası, ov ritualı var. Ov qədim türk mədəniyyətində bütün halarda ritual hadisəsidir. Onu ritualdan kənarda təsəvvür etmək mümkün deyildir. Ov ritual-pərəstiş kompleksi ov, ovçu və ov hamisi kimi üç əsas obrazdan təşkil olunur. Ov hamisi ovla ovçu arasında magik-mistik münasibətləri yaradan totem əcdaddır. Sədnik müəllimin yuxarıdakı fikrində ritorika (ritorik suallar) üzərində qurulmuş məntiq bizə məhz bunu deyir: “Doğrudanmı, tora düşmüş tərlan adi bayatı misrasıdır? Bayatı şəkilli tilsimlər, ovsunlar, sehrli hər nə varsa, bayatılara qarışmışdır. Onlar nəyə bağlıdır, nədən qaynaqlanmışdır, hələlik öyrənilməmişdir. Totemlərin yerüstü arxeologiyasını, inancları, etnoqrafiyanı, qədim mərasimləri öyrənməkdə folklor ən etibarlı mənbədir” .
Biz S.P.Pirsultanlıdan verdiyimiz bu çıxarışda “Bayatı şəkilli tilsimlər, ovsunlar, sehrli hər nə varsa, bayatılara qarışmışdır” cümləsini qara hərflərlə fərqləndirdik. Yenə də səbəbsiz etmədik. Azərbaycan folklorşünaslığının XIX əsrdən başlayaraq bu günə kimi davam edən üç əsrlik nəhəng təcrübəsində bayatılar haqqında “bayatı şəkilli tilsimlərin”, “bayatı şəkilli ovsunların” olması və onların ümmanı andıran müasir bayatı fonduna qarışması haqqında fikir ilk dəfə prof. S.P.Pirsultanlı tərəfindən onun məhz qara hərflərlə fərqləndirdiyimiz həmin cümləsinin nümunəsində deyilmişdir.
Yuxarıdakı fikirdə bir gözəl metafora da var: “folklorda yaşayan yerüstü arxeologiya”. Prof. S.P.Pirsultanlı Azərbaycanda çox yayğın olan heyvan pirlərini tamamilə məntiqi olaraq totem dünyagörüşü ilə əlaqələndirir. O yazır ki, bu gün də qədim ilan totemini təmsil edən ilan pirlərinə sitayiş olunur. Yellənquş dağının üstündə insanlar sitayişə gedərkən ilanı tapdalasalar da, ilan onlara dəymir. Çünki adamlar buraya gələrkən mis qablarda badya-badya inək südü gətirirlər. Bu pirin ilanları ta qədimdən bəri inək südü içməyə vərdiş etmişlər. İlan toteminin təkcə yaddaşlarda izi qalmamışdır. O həm də çağdaş dövrdə öz varlığını yaşadır. Şamaxıdan Bakıya doğru gedən şosse yolunun alt hissəsində məhşur İlan piri vardır.
Ta qədimlərdən indiyə qədər bir nəsil dəyişə-dəyişə ilan totemini nəsildən-nəsilə ötürür. Həmin nəsil ilanla oynayır, gözümüzün qabağında ilanları qoynunda yatırır və onları rəqs etdirirlər. Biz bunu əyani şəkildə gözlərimizlə gördük ”
Sədnik müəllimin bu sonuncu fikrində də «Biz bunu əyani şəkildə gözlərimizlə gördük» cümləsini qara hərflərlə fərqləndirdik. Yenə də səbəbsiz etmədik. Əslində, elmin və alimliyin, folklorun və folklorşünaslığın Sədnik Paşa Pirsultanlı səviyyəsini fərqləndirən əsas cəhət məhz həmin cümlədə yaşayan həyat və elm həqiqətinə müncər olunur. Onu əksər folklorşünaslardan fərqləndirən əsas keyfiyyət ondan ibarətdir ki, Sədnik müəllim folkloru heç vaxt yazı stolunun arxasında oturmaqla və yazılı mətnlərdən öyrənməmişdir. O, bütün ömrü boyu canlı folklor mühitində olmuş, folkloru canlı ifa prosesində cismən və ruhən yaşamışdır. Ona görə də yalnız gözləri ilə gördüyünü, qulaqları ilə eşitdiyini, cismi ilə yaşadığını, könlü ilə duyduğunu yazır. Və məhz buna görə də prof. Sədnik Paşa Pirsultanlının folklorşünaslıq tədqiqatları canlı, duyumlu və ruhludur. Onun ilan totemi haqqında yazdıqları da bu qəbildəndir. Totemlər, o cümlədən ilan totemləri haqqında yazılmış əsərləri o da oxuyub. Lakin ilan totemi onun üçün yazılı yaddaş hadisəsi yox, canlı-ruhani yaşantı, mistik-mənəvi praktikadır. S.P.Pirsultanlı məhz bu həqiqətə əsaslanıb gənc nəslə məsləhət verir ki, vəzifəmiz o totemləri qoruyub yaşadan pirləri səbrlə öyrənməkdir. Hətta biz bu yolla təkcə totemləri deyil, az öyrənilmiş, lakin öyrənilməsi vacib olan ovsunları da toplaya bilərik. Ovsunlar daha çox ilanlarla bağlıdır. Aşıq Ələsgərin «Döndü, nə döndü» qoşmasında belə bir ifadə vardır: «Ovsun almaz mara döndü, nə döndü». Ovsun almayan və ya alan marın, yəni ilanın ovsunla daha çox bağlı olduğu yada salınır. Biz belə kiçik örnəklərin izi ilə müəyyən folklor xəzinəsinin qapılarını aça bilərik .
S.P.Pirsultanlının düşüncəsində folklor bütöv bir sistemdir. O, bayatılar, əfsanələr, rəvayətlər və s. folklor janrlarını vahid sistem daxilində götürə bilir. Hər hansı motivlə əlaqəli bir bayatı Sədnik Paşa Pirsultanlı üçün hökmən hansısa əfsanə və rəvayətlə bağlıdır. O, müxtəlif janrlı mətnlərdən bir-birinə gedən bağları, əlaqələri çox aydın şəkildə görür və təsəvvür edir. Məsələn:

«Bayquş mənəm, bayquş mən,
Hər bir quşdan sayquş mən.
Viranələr küncündə
Hey sızlaram yay-qış mən.»

– bayatısını prof. S.P.Pirsultanlı «Gilan qarısı» əfsanəsində xarabalıqda tək qalıb bayquşa dönən qarı haqqında rəvayətlə əlaqələndirərək burada məhz totem görüşlərini bərpa edir . Totem üçün xarakterik olan cəhət insanın totem əcdadla qohumluğu (mistik əlaqəsi) və totemə və əksinə çevrilmə imkanıdır. Alim yuxarıdakı bayatının Gilan qarısının dilindən deyilməsini ortaya qoymaqla bir tərəfdən həmin bayatının totem mənşəli dua – ritual formulu olduğunu aşkarlayır, digər tərəfdən bayquş totemi ilə bağlı folklorda yaşayan ritual-mifoloji görüşlər kompleksini bərpa edir.
Alim bu axarda:

«Mindim Nuhun gəmisinə,
Qorxum var ki, o sına.
Fələk biçinçi salıb
Ömrümün zəmisinə.

Qaranquşam, qaranquş,
Qanadım ayrıc-ayrıc.
Məni vuran bay oğlu,
Qan qussun ovuc-ovuc.»

– bayatılarını Nuh haqqında totemistk görüşləri inikas edən əfsanələrlə bağlayır .
Prof. S.P.Pirsultanlı «Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar» kitabına yazdığı ön sözdə daha sonra bayatıların morfoloji strukturunda yaşayan poetik «sirlərdən» bəhs etmişdir.
Qeyd edək ki, bayatı bir heca şeiri möcüzəsi kimi Sədnik müəllimin yaradıcılığında geniş yer tutur. Azərbaycan şeirinin bütün poetik sirlərinin açarını heca vəzninin gizlin qatlarında axtaran alim özünün, sözün həqiqi mənasında, fundamental məzmuna malik kitablarında sübut edir ki, heca vəzninin dərin qatlarına enmədən nəinki heca şeirinin, ümumiyyətlə Azərbaycan şeiri və musiqisinin, bütövlükdə milli-poetik düşüncə tərzinin açarını tapmaq mümkün deyildir .
Bu baxımdan S.P.Pirsultanlı «Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar» kitabına yazdığı ön sözdə milli poetik düşüncə tərzinin çox maraqlı bir məsələsinə toxunmuş, mühüm düşüncə layını aşkara çıxarmışdır. O yazır ki, mən «Milli heca vəzninin inkişaf tarixi» kitabını yazmağa başlayarkən Əmin Abidin «Heca vəzninin inkişaf tarixi» məqaləsi mənim üçün ilk mənbə oldu. Lakin Əmin Abid heca vəzninin inkişaf tarixini araşdırmağa başlayarkən XVI əsrdən telli sazla bağlı aşıq yaradıcılığını tədqiqata cəlb edir. Bu isə heca vəzninin kamala çatdığı ən yetkin inkişaf dövrü ilə bağlıdır. Bu, məni təmin etmədi. Heca vəzninin ibtidai formalaşma və inkişaf dövrünü öyrənmək üçün atalar sözlərinə istinad etdim. Heca vəznli şeirin formalaşmasında atalar sözlərinin çəkisi çox böyükdür. Mən deyərdim ki, atalar sözləri və məsəllərin içərisində mənzum atalar sözləri müstəsna rol oynayır .
Göründüyü kimi, bu gün Azərbaycan folklorunun klassiki sayılan prof. S.P.Pirsultanlı heca vəzninin tarixini öyrənmək üçün poetik düşüncənin daha dərinliklərinə enir. Burada «daha dərinliklər» ifadəsini qara hərflə verməyimiz təsadüfi deyildir. Burada söhbət təkcə zaman dərinliyindən, yəni folklor düşüncəsinin tarixi-diaxron böyüməsindən getmir. Halbuki bu aspekt – folklor düşüncəsinin bir sistem kimi tarixi inkişaf dinamikası, zamanla qol-budaq atması Sədnik Paşa yaradıcılığında həmişə məstəqil xətti təşkil edir. Lakin söhbət indiki halda professorun folklor düşüncə sisteminin strukturuna yanaşmada gerçəkləşdirdiyi sinxron baxışdan, yəni folklorun mövcud strukturunda atalar sözünün genetik layı – genetik sxemi təşkil etməsindən gedir. Bu baxımdan, atomun strukturunda nuvə hansı statusda götürülürsə, Sədnik müəllimin yaradıcılığında da atalar sözləri folklorun strukturunda həmin statusda götürülür.
Qeyd edək ki, biz bu məqamı prof. S.P.Pirsultanlının yaradıcılığında bir konseptual yanaşma kimi vaxtilə aşkarlamış və ona qiymət vermişik. Göstərmişik ki, alim heca vəzninin inkişafı haqqındakı nəzəri düşüncələrini öncə atalar sözləri, daha sonra tapmaca, bayatı və qoşma janrları əsasında reallaşdırmışdır. Onun konsepsiyası ilə yaxından tanışlıq göstərir ki, burada janrların düzümü (atlar sözləri - tapmaca - bayatı - qoşma) və bu düzümdə atalar sözlərinin ilkin poetik başlanğıc kimi götürülməsi təsadüfi deyildir. Prof. S.P.Pirsultanlının təqdim etdiyi bu düzüm ixtiyari janr sıralanmasını yox, müəllifin konseptual düşüncələrində modelləşmiş hecanın janr təkamülü sxemini özündə əks etdirir. Başqa sözlə, burada heca vəzninin janr reallaşması həm sinxron, həm də diaxron səviyyələrdən inikas etdirilmişdir. Bildiyimiz kimi hecanın janr reallaşmasının sinxron sırası çox genişdir: Azərbaycan heca şeirinin fasiləsiz inkişafının zəngin müasir durumunu təqdim edir. Lakin S.P.Pirsultanlı bu zəngin düzümdən o janrları seçir ki, onlar heca vəzninin inkişafında həm də diaxron (tarixi) inkişaf pillələrini özündə əks etdirir. Bu baxımdan, əsas məsələ türk lirik düşüncə kodunun minilliklərin fövqünə qalxan inkişaf dinamikasının başlanğıc nöqtəsinin tapılmasıdır. Xüsusi olaraq vurğulamaq istəyirik ki, alim belə bir başlanğıc nöqtəsi kimi ata(lar) sözünü götürməklə türk etnokosmik düşüncəsinin lirik kodunun «törəmə mərkəzini» tamamilə düzgün və sərrast şəkildə müəyyənləşdirməyə nail olmuşdur. Bu baxımdan, prof. S.P.Pirsultanlının «heca vəznli şeir» probleminin tədqiqini öncə ata sözləri üzərində qurması, başqa sözlə, heca kodunun inkşafında bu janrı derivativ mərkəz (törəmə başlanğıcı) kimi götürməsi alimin düşüncələrinin konseptuallığının göstəricisi olmaqla Azərbaycan folklorşünaslığında bu gün yeni metodoloji texnologiyalarla aparılan tədqiqatlarla təsdiq olunur. Belə ki, S.P.Pirsultanlının yanaşmasında atalar sözləri yalnız folklorun etnosun fiziki və mənəvi təcrübəsini özündə əks etdirən kiçik həcmli janrı yox, həm də bütöv söz mədəniyyətinin əsasını, Azərbaycan folklorunun poetik bazasını təşkil edən nəhəng semantik «nüvədir» .
Prof. S.P.Pirsultanlı «Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar» kitabına yazdığı ön sözdə bayatıların nümunəsində folklorun daxili həyat, yaşam, inkişaf, böyümə, yayılma dinamikasından danışarkən göstərir ki, bu zaman üç əlaqə həmişə diqqət mərkəzində dayanmalıdır:
Birinci, genetik əlaqə, yəni qan yadaşı.
İkinci, tipoloji əlaqə, yəni bənzərlik.
Üçüncü, mədəni əlaqə.
Bunların içərisində genetik əlaqə daha qədimlərə gedir, folklorun kökünə, özəyinə dayanır. Bayatılarda genetik əlaqəni araşdırdıqda Kərkük, Kipriz, uyğur, qaqauz, qazax, qırğız, kumık və noqay (Dağıstanda) bayatı çeşidli şeirlər xalq şeirinin mayasıdır. Arxaki şeir ölçuləri, hətta bəzi deyimlər uzun əsrlərdən bəri özünü mühafizə edib yaşadır .
Burada bizim diqqətimizi fikrin nəzəri məzmunu ilə bərabər onda işlənmiş «xalq şeirinin mayası» ifadəsi xüsusi cəlb edir. Sədnik müəllim bütün hallarda başlanğıc məqamları, inkişafı, təkamülü şərtləndirən ilkin sxemi – düşüncənin mayasını axtarır. Və axtarıb da mədəniyyətimizdə elə nöqtələrə diqqət yetirir ki, onlar indiyə qədər sanki əhəmiyyətsiz faktlar kimi qırağa atılmışdır. Lakin prof. S.P.Pirsultanlı sübut edir ki, canlıların orqanizmlərində atrofiyaya uğramış (fəaliyyətini dayandıraraq qısırlaşmış) üzvlər həmin orqanizmin təkamül sxemini bərpa etməyə imkan verdiyi kimi, milli mədəniyyətimizdə bizə əhəmiyyətsiz görünən, çox vaxt diqqətimizi cəlb etməyən bir çox detallar da, əslində, inkişafın tarixi-mədəni gerçəkliyinin canından, ruhundan soraq verir. Alimin diqqət mərkəzinə gətirdiyi «manıs» sözü də bax beləcə mənalanaraq heyrət obyektini təşkil edir. O yazır ki, Dağıstanda kumıklar yaşayan ərazidə böyük bir çay axır. Çayın adı Ozan-Manas çayıdır. Bu çayın adı məni özünə cəlb etdi. Tədqiqatımın dairəsini genişldəndirməyə məcbur oldum. Kumıkda ilk dəfə olaraq qopuz çalğı alətinə rast gəldim. Onlar qopuzu ağac qopuz adlandırırdılar. Qopuzun ipək-darama telindən ibarət iki tel vardır. Bayatıları qopuzun müşayəti ilə oxuyurlar:

Gövde uçur göverçin,
Yere düşür den için.
Men sevirem sen için,
Sen sevirsen kim için.

Çox maraqlıdır ki, kumıklar və noqaylar bayatıya sarım deyirlər. Azərbaycanın Şəmkir və Tovuz bölgələri arasından axan bir çayın adı Sarındır. Həzin-həzin bayatı kimi axan bu çay Kür çayına tökülür. Hər səhər Gəncənin xanəndələri və çalğıçıları Xan bağına gəlir və bir-birinə salam verib deyirlər:
– Necəsən, ay Manıs?
Onlar musiqiçiyə Manıs deyirlər.
Dağıstandakı kumıkların Ozan-Manas çayı, ağac qopuzları (qomuzları) məni Qırğızıstana apardı. Burada dombraçıların «Manas» eposunu ifa etmələrinə nəzər yetirdim. Kazak akını ilə qırğız manasçısı Şımcanın deyişmələrinə saatlarla qulaq asdım» .
Bax burada Sədnik müəllim yaradıcılığından vermək istədiyim parçanı yarımçıq saxlayıb qeyd etməyə bilmirəm ki, kumıkların Ozan-Manas çayını, sarım-bayatısını, qırğızların «Manas»ı və manasçısını, Azərbaycanın Sarın çayı və «Manıs»larını bir məna boyunca düzə bilmək üçün gərək Sədnik Paşa Pirsultanlı olub, türk folklor düşüncəsinin genetik dərinliklərinə, qan yaddaşını oxuya, oradakı bütün tipoloji və mədəni əqaqə bağlarını vahid genetik kökə bağlaya biləsən.
Prof. S.P.Pirsultanlı «Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar» kitabına yazdığı ön sözdə bir çox maraqlı və əhəmiyyətli məsələlərdən bəhs etdiyi kimi, folklorda çoxvariantlılıq məsələsinə də toxunmuşdur.
Qeyd edək ki, çoxvariantlılıq folklorun mahiyyətindən soraq verir və folkloru öyrənməyin, dərk etməyin bir açarı da çoxvariantlılıqla bağlıdır. Azərbaycan folklorşünaslığında çoxvariantlılıq problemi ciddi şəkildə öyrənilməyib. Düzdür, folklorşünaslığımızda xüsusilə dastanların nümunəsində fundamental tədqiqatlar var və onlarda hər hansı bir dastanın müxtəlif variantlarından da bəhs olunub. Lakin bütün bunlarla bərabər, bizdə hər hansı mətnin variantları əsasında onun invarintının müəyyənləşdirilməsindən (bərpa olunmasından) bəhs edən tədqiqat, yaxud bu işin dünya mətnşünaslığındakı nəzəri-metodoloji təcrübələrini ümumiləşdirən tədqiqat hələlik yoxdur. Bu mənada, prof. S.P.Pirsultanlı «Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar» kitabına yazdığı ön sözdə çoxvriantlılıqla bağlı dəyərli və gələcəyi olan bir fikir söyləmişdir. O yazır ki, Azərbaycan folklorunda çoxvariantlılıq mövcuddur. Bu çoxvariantlılıq daha çox bayatılarımıza aiddir. Bəzi folklorşünaslar qeyd edirlər ki, bu variantların hamısını çap etmək düzgün deyildir. Onlardan birini seçib çap etmək lazımdır. Bizə görə, bu, tamamilə yanlışdır. Bəzən birinci variantda deyilən mətləbi ikinci variant tamamlayır .
Alim «Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar» kitabına yazdığı ön sözdə bayatı ilə bağlı bir mühüm məqama da toxunmuşdur. O yazır ki, mən Salman Mümtazın «bayatı çağırmaq «Boyat» elinə məxsusdur» cümləsi üzərində dayanmaq istəyirəm. Azərbaycan oxucularına, folklorşünaslarına yaxşı bəllidir ki, 1955-ci ildən bu günə qədər folklorumuzu toplamaqla, nəşr etdirməklə və ardıcıl tədqiq etməklə məşğulam. Nəinki şəxsi həyatımda, fəaliyyətimdə, hətta mətbuatımızda da fasilə verməmişəm. Ardıcıl olaraq kəndlərdə, obalarda sinədəftər nənələrimizlə, babalarımızla görüşmüşəm. Onlardan topladıqlarımı geniş xalq kütləsinə çatdırmışam. Dərbənddə, Qarabağda, Gəncəbasarda, vətənimizin hər yerində, hər güşəsində bayatı incilərini toplamışam. Lakin İrəvanın Hallavar-Pəmbəyində bayatı toplayarkən qəribə mənzərəyə rast gəlmişəm. Hansı nurani qoca babaya, sinəsi dolu nənəyə «bir bayatı söylə» dedikdə onlar əllərini qulağının dibinə qoyub avazla, ucadan bayatı çağırardılar. Mən 80 yaşlı Güləndam nənədən, ondan daha yaşlı olan Əli Əşrəfoğlundan soruşduqda ki, bayatıları niyə sakit söyləmirsiniz, onlar cavab verdilər:
– Bayatını söyləməzlər, bayatını çağırarlar .
Qeyd edək ki, Sədnik müəllim bu müşahidəsi ilə «bayatı çağırmaq» ifadəsi ilə bağlı çox maraqlı bir məsələnin üzərinə işıq saçmışdır. Çünki sözü gedən ifadə ilə bağlı folklorşünaslıqda müxtəlif fikirlər – ehtimallar söylənmişdir. Hətta onlardan birində deyilir ki, «bayatı çağırmaq» ifadəsi Bayat tanrısını çağırmaq – səsləməklə bağlı yaranmışdır. Bu da maraqlı bir izahdır, lakin Sədnik müəllimin izahı hər hansı ehtimal olmayıb, «bayatı çağırmaq» ifadəsinin mətnin ifa məqamı ilə bağlı olduğunu, başqa sözlə, bu ifadənin ifa prosesini təsvir etdiyini ortaya qoyur.
Prof. S.P.Pirsultanlı ön sözdə kitabın adı ilə bağlı yazır ki, nə üçün kitab «Azrbaycan bayatıları» yox, «Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar» adlanır? Məlumdur ki, bayatı geniş xalq kütləsi tərəfindən yaradılan, kütləvi şəkildə yaranan lirik şeir növüdür. Bayatı əzəl başlanğıcda anonim bir şeir növü olsa da, müxtəlif dövrlərdə müəlliflə bayatılar da yaradılmışdır:

Xətai can, gül azar,
Bülbül eylər gülə zar.
Taclı yar seyrə çıxıb,
Gül içində gül azar.

Ondan sonra gələn Qurbanidir… Tufarqanlı Abbasın cinaslı bayatısı poetik cəhətdən daha mükəmməldir… Hətta İraqda Kərkük şairləri bayatı şəklində öz yazılı ədəbiyyatlarını davam etdirirlər. Yaşadığımız XX, XXI əsrlərdə şairlər və el şairləri qələmlərini bayatı yaradıcılığında sınayırlar. Lakin ümumi bayatı xəzinəmizə daxil ola bilmirlər. Bayatılarda xalqın istək və arzuları, həsrəti, incə duyğuları özünə yer almalıdır. Uzun prosesdən, cilalandıqdan və xalq yaradıcılığı qazanında qaynadıqdan, bitkinləşdikdən sonra xalq yaradıcılığı xəzinəsinə daxil ola bilər .
Alimin bu fikrində «Bayatılarda xalqın istək və arzuları, həsrəti, incə duyğuları özünə yer almalıdır» cümləsini qara hərflərlə fərqləndirdik. Səbəbsiz etmədik. Dəfələrlə qeyd etdiyimiz kimi, S.P.Pirsultanlı yaradıcılığında ən mürəkkəb fikir konseptləri çox sadə dillə ifadə olunur. Burada da Sədnik müəllim, əslində, çox ciddi bir məsələyə toxunmuşdur: nəyə görə bir çox sənətkarların yazdıqları bayatılar xalq bayatıları xəzinəsinə daxil ola bilmirlər? Azərbaycan folklorşünaslığının klassikinə görə, o səbəbdən ki, həmin sənətkarlar bayatılarda xalqın istək və arzuları, həsrəti, incə duyğularına yer verə bilmirlər.
Vurğulamaq istəyirik ki, Sədnik müəllim bu fikri ilə mürəkkəb bir məsələdən sadə şəkildə bəhs etmişdir. Bu mənada. alimin fərqləndirdiyimiz cümləsini təhlil etdikdə maraqlı semantik mənzərə ilə üzləşirik. Həmin cümlədə:
«xalqın istək və arzuları» – etnosun emosional-poetik kodla ifadə olunan sosial-mədəni yaradıcılıq potensiyası və etnopassionar enerjisi;
«həsrəti» – etnosun mənəvi-cismani hədəflərlə müəyyənləşən passionar kükrəyişi;
«incə duyğuları» – etnosun poetik kodla ifadə olunan milli davranış formuludur.
Bu baxımdan, prof. S.P.Pirsultanlıya görə, bir çox sənətkarların yazdıqları bayatıların ümumxalq bayatı xəzinəsinə daxil ola bilməməsinin səbəbi onların bayatılarında etnosun emosional-poetik kodla ifadə olunan sosial-mədəni yaradıcılıq potensiyası və etnpassionar enerjisinin («xalqın istək və arzularının»), mənəvi-cismani hədəflərlə müəyyənləşən passionar kükrəyişinin (xalqın «həsrətinin»), poetik kodla ifadə olunan milli davranış formullarının («incə duyğularının») əks olunmamasıdır.
Ümumiyyətlə, Azərbaycan folklorşünaslığının klassiki prof. S.P.Pirsultanlının yaradıcılığı tükənməz xəzinədir. Bunun sirri alimin öz düşüncəsi ilə etnosun milli düşüncə potensiyasına, passionar yaradıcılıq enerjisinə bağlılığından doğur. O, bir əsrlik həyat və yaradıcılıq təcrübəsində bütün aydınlığı ilə dərk etmişdir ki, folkloru cismindən və ruhundan keçirmədən, özün cisminlə və ruhunla folklordan keçmədən sözün klassik anlamında folklorşünas olmaq mümkün deyil. Sədnik müəllim bu həqiqətlə yaşadığı üçün onun bütün yaradıcılığı folklor həqiqətləri ilə süslənib. Alimin «Azərbaycan ağız ədəbiyyatında bayatılar» kitabı da oxucuların «Sədnik Paşa Pirsultanlı həqiqəti» ilə daha bir görüşüdür. Bu görüşün həmişə olduğu kimi, gözəlliyinin əsasında əsrə bərabər ömür və yaradıcılıq gerçəklliyi durur.

Seyfəddin RZASOY
Filologiya elmləri doktoru,
AMEA Folklor İnstitutu Mifologiya şöbəsinin müdiri

   
 
Linklər
free counters
© Görkəmli folklorşünas alim, professor Sədnik Paşa Pirsultanlı. 2009